Đến nội dung chính
Góc LuậtThông tin có nguồn · Biên tập có trách nhiệm
Tra cứu văn bản Văn bản đã lưu (0) Thông báoĐăng nhậpĐăng ký

Thỏa thuận đất đa số: Nhà nước thu hồi phần diện tích còn lại

Khi nhà đầu tư đã thỏa thuận được phần lớn diện tích dự án, Nhà nước sẽ tiến hành thu hồi phần diện tích còn lại để chống tắc nghẽn mặt bằng, tháo gỡ điểm nghẽn dự án.

Mục lục nội dungThu gọn

Cơ chế giải phóng mặt bằng luôn là nút thắt lớn nhất làm đình trệ các dự án phát triển kinh tế - xã hội. Khi triển khai phương thức tự thỏa thuận nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất, chỉ cần một vài hộ dân không đồng ý bàn giao mặt bằng với yêu cầu giá bồi thường cao bất thường, toàn bộ dự án sẽ rơi vào tình trạng đóng băng, chôn vùi dòng vốn hàng nghìn tỷ đồng của doanh nghiệp. Để tháo gỡ triệt để vướng mắc này, chủ trương mới xác lập cơ chế can thiệp hành chính công: Nhà nước sẽ thực hiện thu hồi phần diện tích còn lại khi nhà đầu tư đã tạo lập được sự đồng thuận của đại đa số người sử dụng đất trong ranh giới quy hoạch.

Điều kiện để Nhà nước can thiệp thu hồi phần diện tích còn lại

Phương thức nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất vốn dĩ được xây dựng trên nguyên tắc thỏa thuận dân sự tự nguyện giữa nhà đầu tư và người đang sử dụng đất. Tuy nhiên, thực tế áp dụng những năm qua cho thấy nguyên tắc tự do hợp đồng tuyệt đối đã tạo ra kẽ hở cho hành vi đầu cơ, thổi giá, đòi bồi thường vượt xa khung giá trị thực tế của các diện tích đất cuối cùng («da beo»). Tình trạng này khiến nhiều dự án đã gom được tới 80% hoặc 90% diện tích nhưng không thể thi công hạ tầng, gây lãng phí nghiêm trọng nguồn lực đất đai và tài chính xã hội.

Để chấm dứt nghịch lý trên, chủ trương quản lý đất đai đã bổ sung cơ chế can thiệp pháp lý bằng quyền lực công. Theo định hướng mới, Nhà nước thu hồi đất đối với phần diện tích còn lại của dự án khi nhà đầu tư đã thoả thuận được phần lớn diện tích và nhận được sự đồng thuận của đại đa số người sử dụng đất trong phạm vi thực hiện dự án «theo Mục 2.3». Đây là cơ sở pháp lý mang tính bước ngoặt, chuyển hóa thế bế tắc dân sự thành thủ tục hành chính thuộc thẩm quyền quản lý nhà nước.

Để áp dụng quy định này, dự án bắt buộc phải đáp ứng đồng thời hai điều kiện định lượng và định tính chặt chẽ «theo Mục 2.3»:

  • Điều kiện về quy mô diện tích: Doanh nghiệp đầu tư phải chứng minh bằng hồ sơ pháp lý rằng mình đã hoàn thành việc thỏa thuận nhận chuyển quyền sử dụng đất đối với phần lớn diện tích của toàn bộ dự án.
  • Điều kiện về tỷ lệ người dân: Doanh nghiệp phải đạt được sự đồng thuận của đại đa số người sử dụng đất nằm trong phạm vi ranh giới triển khai dự án đã phê duyệt.

Quy định này loại trừ tình huống doanh nghiệp thỏa thuận được diện tích lớn nhưng lại chỉ đại diện cho một vài cá nhân sở hữu quỹ đất tập trung, trong khi hàng trăm hộ gia đình xung quanh chưa đồng ý. Việc đòi hỏi cả hai yếu tố – phần lớn diện tích và đại đa số người dân – tạo thành hàng rào bảo vệ vững chắc quyền lợi của cộng đồng dân cư tại chỗ.

Tách dự án bồi thường tái định cư thành dự án độc lập

Một trong những nguyên nhân hàng đầu gây kéo dài thời gian giải phóng mặt bằng là thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư bị ràng buộc cơ học vào tiến độ chung của toàn bộ dự án đầu tư xây dựng. Nhà đầu tư thường phải hoàn tất quy trình phê duyệt thiết kế cơ sở, dự án đầu tư tổng thể rồi mới được tiến hành lập phương án giải phóng mặt bằng, khiến các khu tái định cư không được xây dựng kịp thời để tiếp nhận người dân bị di dời.

Nhằm tháo dỡ quy trình cồng kềnh đó, chủ trương quản lý đất đai đặt ra yêu cầu thực hiện chủ trương tách dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành dự án độc lập để thực hiện trước «theo Mục 2.3». Việc phân tách này giúp các địa phương chủ động tạo lập mặt bằng sạch và bố trí hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội trước khi giao đất cho dự án thành phần xây lắp công trình.

Đi liền với đó là cơ chế trao quyền tự chủ mạnh mẽ cho cơ sở. Cụ thể, chính quyền địa phương quyết định chính sách hỗ trợ khác phù hợp với đặc điểm của địa phương và đặc thù của dự án «theo Mục 2.3». Thay vì áp dụng cứng nhắc một công thức đền bù chung, lãnh đạo địa phương được quyền linh hoạt căn cứ tình hình thực tế, đặc điểm văn hóa, tập quán sinh sống và hoàn cảnh hộ gia đình để ban hành chính sách hỗ trợ bổ sung.

Quy định cũng nhấn mạnh tiêu chuẩn an sinh: các dự án tái định cư phải bảo đảm hạ tầng, dịch vụ thiết yếu, quan tâm đến sinh kế người dân «theo Mục 2.3». Người bị thu hồi đất không chỉ nhận được một lô đất hay căn hộ mới, mà môi trường sống mới phải có hệ thống điện, đường, trường, trạm đồng bộ và phương án chuyển đổi việc làm, tạo thu nhập bền vững sau di dời.

Các cơ chế tạo lập và khai thác quỹ đất dự án

Bên cạnh cơ chế thu hồi hành chính khi thỏa thuận đạt tỷ lệ đa số, hệ thống chính sách cũng đưa ra nhiều công cụ đa dạng hóa việc tạo lập quỹ đất, gắn kết quyền lợi của người dân trực tiếp vào chuỗi giá trị dự án:

Đối với các dự án phát triển kinh tế - xã hội phù hợp với quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất, cần sớm xây dựng và hoàn thiện cơ chế, chính sách để tổ chức, hộ gia đình, cá nhân có quyền sử dụng đất tham gia với nhà đầu tư nhằm thực hiện các dự án dưới hình thức chuyển nhượng, cho thuê, góp vốn bằng quyền sử dụng đất «theo Mục 2.3». Cơ chế góp vốn giúp người dân trở thành cổ đông hoặc đối tác của dự án, cùng thụ hưởng giá trị thặng dư kinh tế trong tương lai thay vì nhận tiền bồi thường một lần.

Đồng thời, quy định cơ chế góp quyền sử dụng đất, điều chỉnh lại đất đai đối với các dự án phát triển, chỉnh trang đô thị và khu dân cư nông thôn «theo Mục 2.3». Đây là giải pháp hữu hiệu để tái cấu trúc không gian sống, mở rộng đường sá, hạ tầng công cộng tại các khu vực hiện hữu mà không cần nguồn vốn ngân sách khổng lồ để bồi thường giải phóng mặt bằng.

Một hướng đột phá khác là tối ưu hóa giá trị gia tăng sau đầu tư hạ tầng thông qua việc quy định cụ thể việc khai thác hiệu quả quỹ đất phụ cận các công trình kết cấu hạ tầng theo quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và chính sách ưu tiên cho người có đất ở bị thu hồi được giao đất hoặc mua nhà trên diện tích đất đã thu hồi mở rộng theo quy định của pháp luật «theo Mục 2.3». Cơ chế này bảo đảm việc điều tiết địa tô chênh lệch công bằng, tránh tình trạng nhà đầu tư hạ tầng hoặc giới đầu cơ hưởng lợi trọn vẹn từ các tuyến giao thông công cộng mới.

Để vận hành chuyên nghiệp các công cụ này, nhiệm vụ trọng tâm là hoàn thiện tổ chức, bộ máy, cơ chế hoạt động, cơ chế tài chính của các tổ chức phát triển quỹ đất, bảo đảm tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, đủ năng lực tạo lập, quản lý, khai thác quỹ đất, thực hiện tốt nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất «theo Mục 2.3».

Công cụ tạo lập quỹ đấtBản chất pháp lýLợi ích và mục tiêu cốt lõiCăn cứ định hướng
Thu hồi diện tích còn lạiNhà nước áp dụng quyết định thu hồi đất hành chính khi đã đạt đa số đồng thuậnChấm dứt hiện tượng đầu cơ, đòi giá bồi thường quá cao cản trở dự ánMục 2.3
Góp vốn bằng quyền sử dụng đấtHợp tác kinh doanh hoặc liên kết chuyển nhượng, cho thuê giữa người dân và chủ đầu tưBiến người có đất thành đối tác thụ hưởng giá trị gia tăng lâu dài của dự ánMục 2.3
Điều chỉnh lại đất đaiGóp quyền sử dụng đất, quy hoạch lại ranh giới thửa đất trong cộng đồng dân cưChỉnh trang không gian đô thị và nông thôn mà không tốn ngân sách bồi thường lớnMục 2.3
Khai thác quỹ đất phụ cậnThu hồi mở rộng dọc hành lang công trình hạ tầng kỹ thuật, bán đấu giá theo quy hoạchHuy động nguồn lực tái đầu tư kết cấu hạ tầng, ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗMục 2.3

Tác động đến thị trường bất động sản và các quy định kèm theo

Chính sách tài chính về đất đai phải bảo đảm hài hoà lợi ích của Nhà nước, người sử dụng đất và nhà đầu tư; có cơ chế phân bổ hợp lý, hiệu quả nguồn thu từ đất đai «theo Mục 2.3». Đi kèm với việc mở rộng cơ chế tiếp cận đất đai thuận lợi hơn cho các dự án thương mại, văn kiện cũng đặt ra hàng loạt ranh giới quản lý nghiêm ngặt nhằm tránh việc trục lợi quỹ đất và giữ kỷ cương thị trường.

Thứ nhất, đối với các hành vi cố tình đầu cơ hoặc sử dụng đất lãng phí, cơ quan quản lý sẽ ban hành chế tài cụ thể và đồng bộ để xử lý các trường hợp đã được Nhà nước giao đất, cho thuê đất nhưng không sử dụng hoặc chậm sử dụng «theo Mục 2.3». Nhà nước kiên quyết thu hồi đất của tổ chức vi phạm nhằm chấm dứt tình trạng găm giữ dự án, chuyển nhượng lòng vòng thu lời bất chính mà không triển khai xây dựng.

Thứ hai, việc phát triển nhà ở thương mại được định hướng ưu tiên loại hình công trình cao tầng, gắn với yêu cầu hạn chế tối đa việc phân lô bán nền tại khu vực đô thị, đặc biệt tại các đô thị lớn «theo Mục 2.2». Quy định này nhằm bảo đảm tiết kiệm quỹ đất ở, tạo diện mạo không gian hiện đại và chấm dứt các cơn sốt ảo đất nền gây bất ổn trật tự kinh tế.

Thứ ba, quy định thời hạn sở hữu căn hộ chung cư xây mới theo niên hạn công trình; đồng thời khẳng định chủ sở hữu căn hộ chung cư được quyền thực hiện nghĩa vụ tài chính để xây dựng mới chung cư theo quy định khi hết thời hạn; hạn chế tối đa việc phân lô bán nền tại khu vực đô thị, đặc biệt tại các đô thị lớn «theo Mục 2.2». Đối với phân khúc nhà ở xã hội, thời hạn sử dụng đất đối với nhà ở cho thuê, nhà ở chính sách, nhà công vụ thuộc sở hữu Nhà nước là lâu dài, kèm chính sách ưu đãi trong giao đất, cho thuê đất để khuyến khích thu hút khu vực tư nhân tham gia phát triển thị trường nhà ở cho thuê với giá phù hợp «theo Mục 2.2».

Thứ tư, quản lý chuyển mục đích sử dụng đất được thắt chặt. Cơ quan quản lý phải tăng cường công tác quản lý, kiểm soát chặt chẽ việc chuyển mục đích sử dụng đất, đặc biệt là đất trồng lúa, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng, đất rừng sản xuất là rừng tự nhiên, đất của các doanh nghiệp nhà nước thoái vốn, cổ phần hoá và các loại đất được sử dụng đa mục đích «theo Mục 2.2».

Tình huống minh họa theo định hướng chính sách

Một doanh nghiệp bất động sản thực hiện dự án khu đô thị mới tại một địa phương. Để triển khai khu đô thị phù hợp với quy hoạch xây dựng và kế hoạch sử dụng đất đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt, doanh nghiệp tiến hành thỏa thuận nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất với các hộ dân trong ranh giới dự án «theo Mục 2.3».

Sau thời gian đàm phán và chi trả tiền theo mặt bằng chung, doanh nghiệp đã nhận được sự chấp thuận của đại đa số người sử dụng đất trong khu vực quy hoạch và gom được phần lớn diện tích đất dự án «theo Mục 2.3». Tuy nhiên, vẫn còn một số ít hộ dân ở vị trí trung tâm không đồng tình, kiên quyết từ chối thỏa thuận và đưa ra các đòi hỏi đền bù bất hợp lý cao gấp nhiều lần giá trị thực tế của thị trường xung quanh.

Nếu áp dụng các biện pháp dân sự thông thường, dự án sẽ hoàn toàn bế tắc, hạ tầng dở dang và vốn đầu tư bị đình trệ. Tuy nhiên, căn cứ định hướng mới, khi doanh nghiệp đã chứng minh đạt đủ hai tiêu chí: nhận được sự đồng thuận của đại đa số người dân và đạt phần lớn diện tích dự án, chính quyền địa phương có căn cứ pháp lý để ban hành quyết định thu hồi đất đối với phần diện tích còn lại của dự án «theo Mục 2.3».

Địa phương đồng thời tách dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành dự án độc lập để bố trí người dân vào khu tái định cư mới bảo đảm hạ tầng, dịch vụ thiết yếu và sinh kế ổn định «theo Mục 2.3». Phần diện tích còn lại sau khi thu hồi được bàn giao đồng bộ cho nhà đầu tư để hoàn thiện toàn bộ công trình khu đô thị, giải quyết dứt điểm điểm nghẽn mặt bằng kéo dài.

Ai bị ảnh hưởng và hành động cần thực hiện

Chính sách thu hồi đất diện tích còn lại mang tính tác động đa chiều đến ba chủ thể trung tâm trong thị trường đất đai. Dưới đây là trách nhiệm và các biện pháp ứng phó cần thiết của từng nhóm:

  • Chủ đầu tư dự án bất động sản:
    • Phải xây dựng quy trình đàm phán công khai, minh bạch, lưu trữ toàn bộ hồ sơ thỏa thuận, giấy biên nhận và văn bản chấp thuận của người dân để chứng minh đã đạt tỷ lệ đại đa số người sử dụng đất và phần lớn diện tích dự án «theo Mục 2.3».
    • Phối hợp chặt chẽ với tổ chức phát triển quỹ đất tại địa phương để chuẩn bị kế hoạch tái định cư ngay từ ban đầu.
    • Tuyệt đối không để xảy ra tình trạng chậm đưa đất vào sử dụng sau khi nhận bàn giao mặt bằng, tránh nguy cơ bị xử lý và áp dụng chế tài thu hồi đất «theo Mục 2.3».
    • Cần nắm vững quyền lợi hợp pháp của mình, chủ động tham gia đóng góp ý kiến về phương án bồi thường, hỗ trợ hoặc lựa chọn các phương thức hợp tác kinh doanh, góp vốn bằng quyền sử dụng đất với nhà đầu tư «theo Mục 2.3».
    • Hiểu rõ quy định: khi đại đa số cộng đồng dân cư đã đồng thuận và phần lớn diện tích đã thỏa thuận xong, Nhà nước sẽ can thiệp thu hồi diện tích còn lại bằng quyết định hành chính «theo Mục 2.3».
    • Tránh các hành vi xây dựng trái phép sau khi đã có thông báo thu hồi đất để đón đầu đền bù, bởi các hành vi trục lợi này sẽ bị ngăn chặn và xử lý nghiêm «theo Mục 2.3».
    • Tăng cường kiểm soát quy trình thu hồi đất bảo đảm chặt chẽ, đúng tiêu chí dự án và phạm vi luật định, tránh lạm dụng quyền hạn «theo Mục 2.3».
    • Chủ động quyết định chính sách hỗ trợ khác phù hợp đặc thù địa phương và dự án «theo Mục 2.3».
    • Giám sát việc xây dựng khu tái định cư đồng bộ, bảo đảm hạ tầng kỹ thuật và dịch vụ thiết yếu trước khi vận động người dân bàn giao mặt bằng «theo Mục 2.3».
    • Rà soát, xử lý dứt điểm các dự án giao đất nhưng không sử dụng hoặc chậm tiến độ trên địa bàn «theo Mục 2.3».

    Câu hỏi thường gặp

    Nhà đầu tư đạt được phần lớn diện tích nhưng chưa được đa số người dân đồng thuận thì có được áp dụng thu hồi đất không?

    Không. Căn cứ theo Mục 2.3, quy định bắt buộc phải thỏa mãn đồng thời hai yếu tố: nhà đầu tư đã thoả thuận được phần lớn diện tích và nhận được sự đồng thuận của đại đa số người sử dụng đất trong phạm vi thực hiện dự án. Nếu chỉ đạt diện tích lớn nhưng số lượng hộ dân đồng ý còn thấp thì không đủ điều kiện để Nhà nước tiến hành thu hồi diện tích còn lại.

    Dự án tái định cư có bắt buộc phải làm xong trước khi di dời dân cư không?

    Chính sách đất đai định hướng thực hiện chủ trương tách dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành dự án độc lập để thực hiện trước «theo Mục 2.3». Đồng thời, các dự án tái định cư phải bảo đảm hạ tầng, dịch vụ thiết yếu, quan tâm đến sinh kế người dân trước khi đưa dân vào sinh sống «theo Mục 2.3».

    Chính quyền địa phương có được ban hành mức hỗ trợ riêng cho dự án không?

    Có. Theo Mục 2.3, chính quyền địa phương được quyền quyết định chính sách hỗ trợ khác phù hợp với đặc điểm của địa phương và đặc thù của dự án nhằm giải quyết thấu đáo các xung đột lợi ích phát sinh trong thực tế.

    Doanh nghiệp chậm đưa đất vào sử dụng sau khi được thu hồi bàn giao đất sẽ bị xử lý thế nào?

    Theo Mục 2.3, hệ thống pháp luật quy định có chế tài cụ thể và đồng bộ để xử lý các trường hợp đã được Nhà nước giao đất, cho thuê đất nhưng không sử dụng hoặc chậm sử dụng, đồng thời kiên quyết thu hồi đất của các tổ chức có vi phạm kéo dài.

    Khuyến nghị thực thi và bước đi tiếp theo

    Cơ chế Nhà nước can thiệp thu hồi đối với phần đất còn lại sau khi nhà đầu tư đạt thỏa thuận đa số là lời giải thiết thực cho bài toán dự án treo, giải phóng mặt bằng bế tắc hàng chục năm qua. Sự kết hợp giữa tôn trọng giao dịch dân sự ở giai đoạn đầu và vận hành công cụ hành chính công ở giai đoạn cuối bảo đảm tính tôn nghiêm của quy hoạch, tính hiệu quả của nguồn lực tài nguyên, đồng thời bảo vệ công bằng giữa những người dân chấp hành sớm và người cố tình chây ỳ đòi trục lợi.

    Trong giai đoạn tới, các bên liên quan cần chủ động thích ứng với quy định này:

    • Doanh nghiệp cần rà soát lại toàn bộ quy trình đền bù, xây dựng phương án thỏa thuận minh bạch, đối thoại cầu thị với người dân nhằm nhanh chóng đạt được tỷ lệ diện tích và số hộ dân đồng thuận theo quy định «theo Mục 2.3».
    • Người sử dụng đất cần kịp thời cập nhật thông tin pháp luật, phối hợp với chính quyền trong quá trình kiểm kê, xác minh nguồn gốc đất và đề xuất các nguyện vọng chính đáng về sinh kế, nơi ở mới «theo Mục 2.3».
    • Cơ quan nhà nước các cấp cần tiếp tục hoàn thiện khung thể chế, minh bạch hóa tiêu chí dự án thu hồi, kiểm tra thường xuyên các tổ chức phát triển quỹ đất để chống tham nhũng, lãng phí và lạm quyền «theo Mục 2.3».

    Các tổ chức, cá nhân khi triển khai thủ tục giải phóng mặt bằng cần đối chiếu văn bản quy phạm chi tiết khi các luật liên quan được sửa đổi đồng bộ, đồng thời tham vấn cơ quan chuyên môn và chuyên gia pháp lý để áp dụng chính xác các bước quy trình trên địa bàn.

Ảnh minh họa AI: chấp thuận chủ trương đầu tư, góc chi tiết công cụ
Góc Luật · Ảnh minh họa AI

Nguồn để đối chiếu

Kiểm tra văn bản gốc, thời điểm và phạm vi áp dụng trước khi sử dụng thông tin.

Mở nguồn chính thức

Bài viết liên quan

Xem thêm