Gặp rủi ro đổi mới sáng tạo: Miễn trách nhiệm hình sự nếu làm đúng quy trình

Hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm và triển khai công nghệ mới luôn đi kèm những rủi ro kỹ thuật khó lường trước. Việc thiếu một hành lang bảo vệ pháp lý rõ ràng từng khiến nhiều tổ chức, cá nhân e ngại trách nhiệm pháp lý khi xảy ra sự cố kỹ thuật hoặc thiệt hại ngoài ý muốn. Nghị quyết số 37/2026/QH16 của Quốc hội xác lập cơ chế, chính sách đặc thù nhằm giải quyết vướng mắc này, bảo vệ các nỗ lực đổi mới sáng tạo hợp pháp vì lợi ích chung.

Loại trừ trách nhiệm hình sự khi gặp rủi ro công nghệ

Theo khoản 1 Điều 6, người nào gây thiệt hại do gặp rủi ro trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy định, áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa thì được loại trừ trách nhiệm hình sự. Quy định này giải tỏa áp lực hình sự hóa rủi ro kỹ thuật đối với đội ngũ chuyên gia, cán bộ công nghệ trực tiếp vận hành các giải pháp đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh rủi ro thuần túy về kỹ thuật, thực tế triển khai công nghệ mới thường đối mặt với rào cản từ khoảng trống pháp lý. Theo khoản 2 Điều 6, người nào trong quá trình thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao mà gây thiệt hại do ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số thuộc trường hợp chưa có pháp luật điều chỉnh về quy trình, quy định thực hiện hoặc giữa các quy định của pháp luật còn mâu thuẫn, chồng chéo, chưa đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn nhưng xuất phát từ yêu cầu, đòi hỏi cấp thiết của thực tiễn, có cách làm đột phá, tháo gỡ, giải quyết những điểm nghẽn, nút thắt thì được loại trừ trách nhiệm hình sự khi có đủ 3 điều kiện:

• Không tham nhũng (theo điểm a khoản 2 Điều 6).
• Vì lợi ích chung (theo điểm b khoản 2 Điều 6).
• Các hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số (theo điểm c khoản 2 Điều 6).

Cơ chế bảo vệ nhân sự thẩm định và triển khai

Không chỉ bảo vệ người trực tiếp ứng dụng công nghệ, chính sách đặc thù còn mở rộng phạm vi sang các chủ thể tổ chức thực hiện và quản trị chính sách. Theo khoản 4 Điều 13, người đứng đầu cơ quan, đơn vị, người tham gia xây dựng, thẩm định, thẩm tra và tham gia triển khai thực hiện được loại trừ, miễn trách nhiệm trong trường hợp đã tuân thủ các quy trình, quy định liên quan và không vụ lợi trong quá trình thực hiện nhiệm vụ nhưng vẫn xảy ra thiệt hại.

Đồng thời, theo khoản 4 Điều 13, cơ quan, tổ chức, cá nhân có thành tích trong xây dựng, thẩm định, thẩm tra, thực hiện được khen thưởng theo quy định của pháp luật; xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, trục lợi, nhũng nhiễu của cán bộ, công chức, viên chức trong quá trình triển khai.

Tổng hợp các trường hợp loại trừ và miễn trách nhiệm

Để theo dõi và áp dụng chính xác các quy định miễn, loại trừ trách nhiệm theo từng nhóm trường hợp cụ thể, tổ chức và cá nhân có thể đối chiếu các điều kiện tương ứng:

Trách nhiệm rà soát các vụ việc đã phát sinh

Đối với các vụ việc đã diễn ra trong thực tế trước đây, theo khoản 2 và khoản 3 Điều 13, Chính phủ, các Bộ, ngành, cơ quan Trung ương, cấp tỉnh và các cơ quan tiến hành tố tụng các cấp khẩn trương rà soát, lập danh sách, báo cáo về các vụ việc, vụ án vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số nhưng vì lợi ích chung xảy ra trước ngày văn bản có hiệu lực thi hành và còn thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, còn thời hiệu thi hành án phạt tù.

Theo khoản 2 Điều 13, người đứng đầu các cơ quan nêu trên chịu trách nhiệm toàn diện trong việc đánh giá tính hiệu quả kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh của các hoạt động đã triển khai; khả năng, phương án, điều kiện khả thi để khắc phục và giám sát kết quả khắc phục hậu quả thiệt hại do các hành vi vi phạm gây ra làm căn cứ để áp dụng các chính sách.

Các cơ quan, tổ chức đang tham gia hoạt động đổi mới sáng tạo cần chủ động hoàn thiện hồ sơ quy trình, kiểm soát chặt chẽ các biện pháp phòng ngừa rủi ro kỹ thuật nhằm bảo đảm tối đa an toàn pháp lý cho nhân sự trong quá trình chuyển đổi số.