Đến nội dung chính
Góc LuậtThông tin có nguồn · Biên tập có trách nhiệm
Tra cứu văn bản Văn bản đã lưu (0) Thông báoĐăng nhậpĐăng ký

Theo dự thảo: Nhà đầu tư phái sinh bị áp giới hạn đòn bẩy

Theo dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, cơ chế kiểm soát rủi ro mới đề xuất áp giới hạn đòn bẩy, bảo vệ số dư âm và buộc đóng vị thế giao dịch.

Mục lục nội dungThu gọn

Tại phiên thảo luận ngày 13/11 về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh gồm 8 chương, 57 điều, nội dung kiểm soát rủi ro tài chính nhận được sự quan tâm lớn từ các đại biểu Quốc hội. Nhằm ngăn ngừa rủi ro thất thoát vốn khi thị trường biến động mạnh, dự thảo luật bước đầu đưa ra quy định thiết lập giới hạn đòn bẩy đối với các giao dịch, đồng thời xây dựng quy chế bảo vệ số dư âm tài khoản và đóng vị thế bắt buộc đối với khách hàng tham gia thị trường.

Đề xuất khung pháp lý kiểm soát rủi ro và giới hạn đòn bẩy giao dịch

Hoạt động đầu tư hàng hóa phái sinh tiềm ẩn biến động thị trường rất lớn. Theo khoản 3, khoản 4 và khoản 5 Điều 42, dự thảo luật đã quy định cụ thể về việc phân loại nhà đầu tư, đánh giá mức độ phù hợp, giới hạn đòn bẩy, bảo vệ số dư âm và đóng vị thế bắt buộc. Việc áp dụng các ngưỡng kiểm soát này nhằm mục tiêu ngăn chặn tình trạng tài khoản của nhà đầu tư rơi vào cảnh thua lỗ vượt quá số vốn sở hữu.

Trong thực tế giao dịch các công cụ tài chính, khi thị trường có biến động giá mạnh, nhà đầu tư sử dụng tỷ lệ đòn bẩy cao có thể rơi vào tình trạng phải bổ sung tiền ký quỹ trong khoảng thời gian rất ngắn. Nếu không kịp thời bổ sung tài sản ký quỹ theo quy định tại Điều 42, cơ chế đóng vị thế bắt buộc sẽ được kích hoạt nhằm xử lý vị thế đang mở, ngăn chặn tổn thất lan rộng.

Để bảo vệ khách hàng, đại biểu Trần Lan Phương nêu rõ hiệu quả của chính sách không nằm ở việc khách hàng chỉ ký giấy xác nhận đã biết rủi ro. Tổ chức cung cấp dịch vụ bắt buộc phải chứng minh khả năng đánh giá đúng nhu cầu thực tế và mức độ chịu đựng rủi ro của nhà đầu tư trước khi bán sản phẩm ra thị trường theo quy định tại khoản 4 Điều 42.

Nghĩa vụ của tổ chức trung gian trong thẩm định và lưu giữ hồ sơ

Quy trình cung ứng dịch vụ phái sinh không dừng lại ở khâu khớp lệnh. Theo khoản 4 Điều 42, dự thảo đề xuất tổ chức cung cấp dịch vụ phải thực hiện nghĩa vụ lưu giữ đầy đủ tài liệu chứng minh việc phân loại khách hàng, đánh giá tính phù hợp của sản phẩm và cung cấp thông tin cảnh báo rủi ro trước khi thực hiện giao dịch.

Nếu để xảy ra tình trạng cung cấp sản phẩm không phù hợp do vi phạm nghĩa vụ đánh giá hoặc không cung cấp thông tin đầy đủ, tổ chức cung cấp dịch vụ phải chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật. Về kinh nghiệm lập pháp, quy định của Thông tư số 40 năm 2016 của Ngân hàng Nhà nước áp dụng cho các ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài cung ứng sản phẩm phái sinh giá cả hàng hóa đã xác lập các nguyên tắc về nhận diện nhu cầu phòng ngừa rủi ro, đánh giá năng lực tài chính, kiểm soát rủi ro đối tác và lưu giữ hồ sơ. Tuy nhiên, do đối tượng khách hàng của thị trường hàng hóa phái sinh rộng hơn và khác biệt so với lĩnh vực ngân hàng, luật cần thiết kế cơ chế riêng tương xứng.

Bên cạnh đó, theo khoản 6 Điều 42, việc phân loại nhà đầu tư chuyên nghiệp không thể phó mặc hoàn toàn cho các tiêu chí do tổ chức trung gian tự đặt ra vì đơn vị này có lợi ích trực tiếp trong việc mở rộng cơ sở khách hàng. Do đó, theo đề xuất của đại biểu Đoàn Thu Hà tại khoản 6 Điều 42, Chính phủ sẽ quy định khung tiêu chí thống nhất có thể kiểm chứng, còn tổ chức trung gian chịu trách nhiệm thẩm định, lưu hồ sơ, cảnh báo rủi ro và giải trình khi phát sinh tranh chấp.

Bảo toàn tài sản ký quỹ và vận hành quỹ hỗ trợ thanh toán

Cùng với các biện pháp khống chế tại Điều 42, vấn đề an toàn tiền ký quỹ được siết chặt tại Điều 17 và Điều 18 dự thảo luật. Đây là rào cản kỹ thuật bảo vệ trực tiếp tài sản của nhà đầu tư trước rủi ro vỡ nợ dây chuyền.

Theo quy định tại Điều 17 và Điều 18, tài sản ký quỹ của nhà đầu tư phải được quản lý tách biệt tuyệt đối. Quy định này bảo đảm tiền ký quỹ của khách hàng không bị hòa lẫn vào vốn lưu động của tổ chức trung gian hay bị sử dụng sai mục đích ngoài phạm vi giao dịch phái sinh.

Đối với quỹ hỗ trợ thanh toán theo quy định tại Điều 18, nguồn quỹ này phải được sử dụng đúng thứ tự ưu tiên và nằm trong giới hạn cho phép. Dự thảo luật đặt ra nguyên tắc cấm kỵ: tuyệt đối không dùng tài sản của nhà đầu tư không vi phạm để xử lý tổn thất phát sinh từ các thành viên khác trong hệ thống giao dịch, bảo đảm cách ly rủi ro lan truyền trên thị trường.

Nội dung cơ chếCăn cứ điều khoảnNghĩa vụ và nguyên tắc áp dụng
Quản lý tài sản ký quỹĐiều 17 và Điều 18Tài sản ký quỹ của nhà đầu tư phải được quản lý tách biệt, không bị chiếm dụng cho mục đích khác.
Vận hành quỹ hỗ trợ thanh toánĐiều 18Sử dụng đúng thứ tự và giới hạn; tuyệt đối không lấy tài sản của bên không vi phạm để bù đắp rủi ro cho bên khác.
Đánh giá khách hàng và đòn bẩyKhoản 3, 4, 5 Điều 42Phân loại nhà đầu tư, giới hạn tỷ lệ vay nợ vị thế, bảo vệ số dư âm và cưỡng chế đóng vị thế giao dịch.
Tiêu chí nhà đầu tư chuyên nghiệpKhoản 6 Điều 42Chính phủ quy định khung tiêu chí thống nhất; tổ chức trung gian thẩm định, lưu giữ hồ sơ và giải trình khi có tranh chấp.

Ngưỡng báo cáo rủi ro đối với giao dịch phi tập trung OTC

Ngoài thị trường tập trung, các giao dịch thỏa thuận phi tập trung (OTC) cũng nằm trong phạm vi điều chỉnh của dự thảo. Theo khoản 1 Điều 4, các giao dịch phái sinh được xác lập trực tiếp giữa các bên không qua tổ chức trung gian được thực hiện theo pháp luật dân sự và pháp luật có liên quan. Tuy nhiên, khi giao dịch đạt ngưỡng báo cáo theo quy định của luật, các bên bắt buộc phải thực hiện nghĩa vụ cung cấp thông tin giao dịch để phục vụ công tác giám sát rủi ro thị trường.

Để tránh gây ách tắc cho lưu thông hàng hóa, theo đề xuất sửa đổi tại Điều 10, Chính phủ sẽ quy định tiêu chí nhận diện giao dịch phái sinh thuộc diện báo cáo, ngưỡng báo cáo, chủ thể chịu báo cáo, chuẩn dữ liệu và lộ trình áp dụng. Quy định này bảo đảm tính khả thi, không yêu cầu báo cáo trùng lặp và loại trừ hoàn toàn nghĩa vụ báo cáo đối với các hợp đồng mua bán hàng hóa thông thường không có bản chất phái sinh theo khoản 1 Điều 4 và khoản 1 Điều 33.

Đối với nghĩa vụ báo cáo giao dịch không có trung gian được đề xuất tại khoản 1 Điều 52 dự thảo nghị định, các đại biểu đề nghị cần được thể chế hóa rõ ràng trong luật nhằm tạo cơ sở pháp lý vững chắc. Đồng thời, theo khoản 1 Điều 36, nguyên tắc thanh toán bù trừ OTC sẽ được duy trì trên cơ sở tự nguyện trong giai đoạn đầu, đi kèm yêu cầu quản trị rủi ro bắt buộc đối với các giao dịch không thực hiện bù trừ tập trung.

Mặt khác, Điều 33 và Điều 34 đặt ra yêu cầu tách bạch ranh giới dịch vụ. Nhằm phòng ngừa xung đột lợi ích, bảo đảm tính độc lập và minh bạch, dự thảo cân nhắc không để chủ thể vừa thực hiện chức năng vận hành, giám sát thị trường lại vừa trực tiếp kinh doanh dịch vụ môi giới giao dịch.

Chính sách hỗ trợ tổ chức kinh tế tiếp cận công cụ ngừa rủi ro

Thị trường phái sinh không chỉ phục vụ hoạt động đầu tư tài chính thuần túy mà mục tiêu cốt lõi là bảo hiểm rủi ro biến động giá cho nền kinh tế thực. Theo phản ánh tại phiên thảo luận Quốc hội ngày 13/11, việc xây dựng các sản phẩm phái sinh phải gắn liền với hoạt động sản xuất, chế biến, lưu thông, xuất khẩu và tiêu thụ hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam.

Theo khoản 5 Điều 5, dự thảo nghiên cứu xác định trách nhiệm xây dựng hệ thống tiêu chuẩn hàng hóa cơ sở, cơ sở dữ liệu giá, hệ thống kho và chứng từ kho điện tử có khả năng kiểm chứng. Đây là điều kiện nền tảng để hàng hóa thực được chuẩn hóa và đưa vào các hợp đồng phái sinh.

Đồng thời, theo định hướng tại Điều 5, cơ quan soạn thảo bổ sung cơ chế đào tạo kiến thức, tư vấn nghiệp vụ để các hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa, cùng người sản xuất ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận công cụ phòng ngừa rủi ro biến động giá, phân định rõ đầu mối chịu trách nhiệm thực thi thay vì chỉ đưa ra định hướng khuyến khích chung.

Minh họa tình huống pháp lý theo dự thảo

Nhằm hình dung rõ hơn việc vận hành các cơ chế bảo vệ vốn, có thể xem xét một tình huống xử lý vị thế dựa trên các điều khoản dự thảo:

Một nhà đầu tư thực hiện giao dịch sản phẩm hàng hóa phái sinh thông qua một tổ chức cung ứng dịch vụ. Trước khi mở tài khoản, tổ chức này có trách nhiệm thẩm định khả năng tài chính và phân loại khách hàng theo khoản 3 Điều 42. Khi xuất hiện biến động giá bất lợi trên thị trường khiến mức ký quỹ suy giảm nhanh chóng, tổ chức cung ứng dịch vụ phát thông báo yêu cầu bổ sung tiền ký quỹ theo khoản 4 Điều 42. Nếu nhà đầu tư không bổ sung ký quỹ trong thời gian quy định, cơ chế đóng vị thế bắt buộc theo khoản 5 Điều 42 sẽ được áp dụng nhằm khóa giao dịch, ngăn chặn tình trạng số dư tài khoản bị âm vượt quá khả năng chi trả. Trường hợp xảy ra mất thanh khoản trên toàn hệ sinh thái giao dịch, tài sản ký quỹ của nhà đầu tư này vẫn được cách ly tuyệt đối theo Điều 17, và quỹ hỗ trợ thanh toán tại Điều 18 không được phép lấy tài sản của nhà đầu tư không vi phạm để đắp vào lỗ hổng nợ của đối tác khác.

Ai bị ảnh hưởng và cần làm gì?

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh tác động trực tiếp đến nhiều nhóm chủ thể tham gia thị trường:

  • Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức tham gia giao dịch: Cần rà soát lại chiến lược sử dụng vốn và hệ số đòn bẩy; chủ động theo dõi biến động thị trường để kịp thời bổ sung ký quỹ; nắm rõ tiêu chuẩn phân loại nhà đầu tư theo quy định tại Điều 42 để bảo vệ quyền lợi cá nhân.
  • Tổ chức cung cấp dịch vụ phái sinh và đơn vị trung gian: Chuẩn bị quy trình đánh giá mức độ phù hợp của khách hàng; nâng cấp hệ thống cảnh báo rủi ro; quản lý tách biệt tuyệt đối tài khoản ký quỹ theo Điều 17, Điều 18; lưu trữ hồ sơ thẩm định phân loại để giải trình khi có tranh chấp theo khoản 4 và khoản 6 Điều 42.
  • Doanh nghiệp, hợp tác xã mua bán hàng hóa: Theo dõi ngưỡng báo cáo rủi ro OTC theo khoản 1 Điều 4 và Điều 10 để tuân thủ nghĩa vụ cung cấp dữ liệu; tận dụng các chương trình đào tạo, tư vấn hỗ trợ theo Điều 5 nhằm ứng dụng công cụ phái sinh bảo hiểm biến động giá nông sản, nguyên liệu.

Câu hỏi thường gặp

Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh có quy mô kết cấu ra sao?

Dự thảo luật do Bộ Công Thương xây dựng gồm có 8 chương, 57 điều, thiết lập khung khổ pháp lý cho hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ, giao nhận, quản trị rủi ro và giám sát thị trường tập trung cũng như phi tập trung.

Hợp đồng mua bán hàng hóa thông thường có phải báo cáo phái sinh không?

Theo thảo luận sửa đổi tại Điều 10 và khoản 1 Điều 4, Chính phủ sẽ quy định ngưỡng báo cáo và tiêu chí nhận diện cụ thể, bảo đảm không áp dụng nghĩa vụ báo cáo giao dịch đối với các hợp đồng mua bán hàng hóa thông thường không có bản chất phái sinh.

Tổ chức trung gian có trách nhiệm gì khi cung cấp sản phẩm phái sinh?

Theo khoản 4 Điều 42, tổ chức cung ứng dịch vụ phải lưu giữ tài liệu chứng minh đã phân loại khách hàng, đánh giá tính phù hợp của sản phẩm và cung cấp cảnh báo rủi ro trước giao dịch; chịu trách nhiệm pháp lý nếu vi phạm nghĩa vụ đánh giá khiến khách hàng gặp thiệt hại.

Nhà đầu tư không vi phạm có bị dùng tài sản ký quỹ để bù đắp rủi ro cho người khác?

Theo quy định tại Điều 17 và Điều 18, tài sản ký quỹ được quản lý tách biệt và quỹ hỗ trợ thanh toán phải sử dụng đúng thứ tự, tuyệt đối không được sử dụng tài sản của nhà đầu tư không vi phạm để xử lý tổn thất của các thành viên khác.

Theo dõi diễn biến hoàn thiện dự thảo luật

Các nội dung về kiểm soát tỷ lệ vay, bảo vệ số dư âm và cưỡng chế thanh lý vị thế hiện mới ở giai đoạn dự thảo thảo luận tại kỳ họp Quốc hội, chưa có hiệu lực thi hành. Người tham gia thị trường phái sinh cần theo dõi sát các lần chỉnh lý tiếp theo, đối chiếu văn bản gốc khi ban hành chính thức và tham khảo các ý kiến tư vấn pháp lý chuyên sâu để chủ động phương án quản trị dòng tiền.

Nguồn để đối chiếu

Kiểm tra văn bản gốc, thời điểm và phạm vi áp dụng trước khi sử dụng thông tin.

Mở nguồn chính thức

Bài viết liên quan

Xem thêm