Quy trình đúc mốc và bàn giao điểm tựa trọng lực tại thực địa

Hoạt động xây dựng mạng lưới đo đạc đòi hỏi sự chuẩn xác từ khâu chọn vị trí đến bảo quản lâu dài. Quy trình thi công và bàn giao điểm tựa trọng lực tại cơ sở hiện nay đặt ra trách nhiệm cụ thể cho các tổ chức chuyên môn cùng chính quyền địa phương nhằm đảm bảo tính ổn định của mốc đo đạc quốc gia.

Tiêu chuẩn lựa chọn vị trí chôn mốc và các khu vực cấm bố trí

Vị trí xây dựng mốc điểm tựa phải đặt tại khu vực có nền đất vững chắc, ổn định, có khả năng bảo quản lâu dài, dễ nhận biết và thuận lợi cho thao tác đo ngắm cũng như xác định tọa độ, độ cao theo quy định tại Mục 3 khoản 4.

Các đơn vị khảo sát không được tùy tiện bố trí mốc tại những khu vực tiềm ẩn nguy cơ phá hủy hoặc gây nhiễu số liệu. Quy định tại Mục 3 khoản 4 nêu rõ danh sách các vị trí bắt buộc phải tránh xa bao gồm:

• Khu vực dễ bị ngập nước, có hiện tượng sạt lở đất, các gò, đống, đê điều, bờ sông đang trong quá trình bồi lở hoặc nền đất mượn mới tôn nền chưa có độ kết chặt tự nhiên.
• Vị trí nằm trong quy hoạch sắp xây dựng các công trình công nghiệp, nhà máy, trụ sở làm việc, nhà ở dân cư, công trình kiến trúc sắp bị phá hủy, tu sửa, cải tạo hoặc khu vực mở rộng hạ tầng giao thông.
• Địa điểm tập trung đông người có mật độ qua lại cao như chợ, nhà ga tàu hỏa, bến xe ô tô, trung tâm thương mại, khuôn viên công viên công cộng.
• Nơi phát sinh nguồn chấn động cơ học lớn như hành lang an toàn đường xe lửa, trục đường giao thông ô tô lớn, công trường đang xây dựng, khu vực nhà máy vận hành máy móc nặng, lân cận đường dây truyền tải điện cao thế hoặc các cây to đứng độc lập.
• Những vùng địa lý thường xuyên xảy ra hiện tượng động đất tự nhiên hoặc có hiện tượng nhiễu từ trường mạnh.

Đối với các nhiệm vụ chuyên biệt như đo trọng lực biển bằng tàu thủy, Mục 3 khoản 8 quy định mốc điểm tựa được bố trí tại cầu cảng hoặc trên các đảo tại vị trí thuận lợi cho việc đo nối vào máy trọng lực đặt trên thân tàu đang neo đậu trạng thái tĩnh. Trường hợp đo trọng lực hàng không, mốc được đặt trong khu vực sân bay tại điểm thuận lợi để đo nối với máy bay đang đỗ.

Yêu cầu kỹ thuật vật liệu và quy trình đúc mốc bê tông

Công tác chế tạo bệ mốc đòi hỏi vật liệu đạt tiêu chuẩn để chống chịu tác động của môi trường. Mục 3 khoản 5 và Mục 3 khoản 6 quy định chi tiết quy cách cấu tạo mốc điểm tựa như sau:

• Mốc và tường vây bảo vệ được đúc thành khối bằng bê tông mác M25 (theo Tiêu chuẩn Việt Nam số 39/TCVN 6025), hình dáng và kích thước tuân thủ theo Phụ lục 8.
• Bê tông mốc bắt buộc phải đổ bằng khuôn gỗ; công nhân kỹ thuật phải tiến hành đầm chặt và đều tay trong suốt quá trình đổ nhằm loại bỏ hoàn toàn các bọt khí, tránh hiện tượng bệ mốc bị rỗ tổ ong.
• Xi măng sử dụng để đổ mốc và gắn dấu mốc phải là loại có mác từ P300 trở lên. Cát vàng hạt sạch, tuyệt đối không lẫn tạp chất; đá dăm hoặc sỏi phải được rửa sạch bằng nước trước khi đưa vào phối trộn. Hỗn hợp vữa bê tông phải trộn đều, đạt độ dẻo tiêu chuẩn, không được để quá khô hoặc quá nhão.
• Trên mặt mốc gắn một dấu mốc trọng lực bằng hợp kim gang - đồng ở vị trí chính giữa, khắc đầy đủ thông tin gồm số hiệu điểm và ngày tháng chôn mốc theo hướng dẫn tại Phụ lục 8 và Phụ lục 9.
• Mặt trên mốc phải được gia cố bằng phẳng, in rõ thông tin với hướng đầu chữ quay về phía Bắc.

Quy cách đặt cao độ mặt mốc được phân định rõ theo từng loại địa hình cụ thể theo Mục 3 khoản 6:

Số hiệu điểm mốc được quy định chặt chẽ theo cấu trúc: TL - Ký hiệu vùng đo - số hiệu điểm (ký hiệu vùng đo tra cứu tại Phụ lục 10). Mặt mốc phải thể hiện chữ và số rõ ràng, đúng kích cỡ chuẩn. Ví dụ: điểm tựa số 7 thi công tại khu vực Tây Bắc sẽ mang số hiệu chính xác là TL - TBa - 07 theo Mục 3 khoản 5.

Phương pháp gắn dấu mốc lên địa vật kiên cố sẵn có

Tại những địa bàn có sẵn điều kiện địa chất hoặc công trình bền vững, đơn vị đo đạc được phép áp dụng giải pháp gắn dấu mốc trực tiếp thay vì đúc mới toàn bộ bệ bê tông.

Theo Mục 3 khoản 6, khi thi công trên các vỉa đá tự nhiên vững chắc, kỹ thuật viên phải tiến hành đục tẩy bề mặt vỉa đá, sau đó đổ bê tông tạo thành mặt phẳng có kích thước quy định trước khi gắn dấu mốc hợp kim gang - đồng.

Trường hợp tận dụng nền móng kiên cố hoặc tường vững chắc, dấu mốc được gắn trực tiếp trên nền hoặc trên tường ở vị trí vuông góc với điểm dự kiến đặt máy đo trọng lực. Quy trình thao tác gồm các bước liên hoàn theo Mục 3 khoản 6:

1. Đục tạo lỗ có kích thước phù hợp tại vị trí kết cấu đã chọn lọc kỹ càng.
2. Dùng nước sạch xối rửa toàn bộ bụi bẩn, vụn đá bên trong lỗ vừa đục.
3. Trộn vữa xi măng (mác P300 trở lên) với cát vàng theo tỷ lệ thể tích 1 : 2 và chèn vào lỗ đục.
4. Gắn dấu mốc hợp kim sao cho mặt trên của dấu mốc nằm phẳng đều với mặt phẳng của địa vật (mặt nền hoặc mặt tường).
5. Cố định chắc chắn dấu mốc nguyên vị trí, che chắn bảo vệ cho đến khi khối vữa đông cứng hoàn toàn.

Thiết lập hồ sơ bản ghi chú điểm và đưa lên bản đồ địa hình

Sau khi chôn hoặc gắn dấu mốc hoàn tất, đơn vị thi công phải lập ngay bản ghi chú điểm theo Phụ lục 11 để phục vụ công tác tra cứu và bảo dưỡng sau này theo Mục 3 khoản 7.

Bản ghi chú điểm phải phản ánh trung thực, toàn diện các nhóm dữ liệu kỹ thuật và hành chính bao gồm:

• Tên mốc, số hiệu điểm và cấp hạng mốc đo đạc.
• Sơ đồ vị trí mốc, mô tả khoảng cách đo trực tiếp từ mốc tới các vật chuẩn cố định xung quanh. Các vật chuẩn bắt buộc phải là địa vật đặc trưng, tồn tại lâu bền như cột điện, góc đền chùa, mố cầu, lô cốt hoặc cây độc lập.
• Kinh vĩ độ và độ cao khái lược của mốc; địa chỉ chi tiết nơi đặt mốc và sơ đồ tuyến đường giao thông tiếp cận điểm.
• Họ tên đơn vị thi công, người chọn điểm, người chôn mốc, người dẫn điểm, người vẽ ghi chú điểm và người kiểm tra kỹ thuật.
• Các mốc thời gian gồm ngày tháng năm chọn điểm, chôn mốc, vẽ ghi chú điểm và ngày tiến hành kiểm tra.

Mục 3 khoản 7 quy định điểm tựa sau khi chọn chôn xong phải được đưa lên bản đồ địa hình tỷ lệ 1/50.000 nhằm phục vụ việc xác định tọa độ mặt phẳng ban đầu.

Thủ tục bàn giao điểm tựa trọng lực tại thực địa

Công tác bàn giao tại hiện trường là khâu pháp lý bắt buộc để chuyển giao trách nhiệm trông coi mốc cho chính quyền cơ sở. Căn cứ Mục 3 khoản 7, ngay sau khi hoàn thành công tác chôn mốc, đơn vị thi công phải lập biên bản bàn giao mốc và dấu mốc đo đạc cho chính quyền địa phương quản lý, bảo vệ.

Thủ tục bàn giao không được thực hiện gián tiếp qua giấy tờ mà bắt buộc phải có sự hiện diện của cán bộ địa chính xã (phường) nhận bàn giao mốc tại thực địa theo mẫu quy định tại Phụ lục 12.

Yêu cầu kỹ thuật đo nối và các chỉ tiêu sai số

Số liệu đo đạc tại điểm tựa là thành phần cấu thành cơ sở dữ liệu quốc gia. Do đó, quy trình đo nối phải chấp hành nghiêm ngặt các hạn mức sai số và quy cách thao tác theo quy định:

• Về chỉ tiêu sai số: Căn cứ Mục 3 khoản 3, sai số trung phương xác định số gia các giá trị trọng lực giữa hai điểm tựa không được vượt quá ± 0,60 mGal. Sai số trung phương giá trị trọng lực sau bình sai của các điểm tựa so với các điểm trọng lực quốc gia không được vượt quá ± 0,45 mGal.
• Về độ chính xác vị trí: Theo Mục 3 khoản 9, tọa độ mặt bằng tương ứng với hệ tọa độ quốc gia của điểm tựa phải đạt độ chính xác không được thấp hơn 20 m; độ cao chuẩn đạt độ chính xác không được thấp hơn 1 m.
• Về sơ đồ đo ngắm: Căn cứ Mục 3 khoản 10 và khoản 11, mỗi điểm tựa được đo không ít hơn 2 lần đo độc lập. Giá trị đo cuối cùng của số gia trọng lực giữa hai điểm kề nhau bằng giá trị trung bình của các lần đo độc lập. Đối với cạnh AB bất kỳ, việc đo thực hiện theo chu trình khép kín A - B - A; tại mỗi điểm lần lượt lấy 3 số đọc và ghi chép vào sổ đo theo mẫu quy định tại Phụ lục 13 và Phụ lục 15.
• Xử lý kết quả: Kết quả đo lưới điểm tựa phải đưa vào hiệu chỉnh số cải chính do sự dịch chuyển của điểm 0 theo Mục 3 khoản 12.

Tình huống minh họa triển khai tại thực địa

Tại một xã trung du, đơn vị thi công xây dựng điểm tựa mang ký hiệu vùng Tây Bắc số 07 (số hiệu TL - TBa - 07). Đội thi công lựa chọn vị trí đất bằng phẳng cách xa đường tàu hỏa và khu dân cư, tiến hành đào hố và lắp khuôn gỗ để đổ bệ bê tông mác M25.

Vào lúc 09 giờ sáng ngày thứ nhất, bê tông được đầm kỹ và hoàn tất việc đổ khuôn, gắn dấu mốc gang - đồng có hướng đầu chữ quay về hướng Bắc. Đến 07 giờ sáng ngày hôm sau (sau 22 giờ), do cần chuyển quân sớm, tổ thi công định tháo dỡ cốp pha gỗ.

Căn cứ Mục 3 khoản 5, hành vi dỡ cốp pha lúc này là vi phạm kỹ thuật vì chưa đủ thời gian tối thiểu 24 giờ. Đội trưởng yêu cầu giữ nguyên khuôn gỗ đến quá 09 giờ sáng ngày hôm sau. Sau khi tháo dỡ cốp pha và hoàn thiện mặt mốc cao hơn mặt đất 5 cm, đơn vị lập bản ghi chú điểm, đo khoảng cách tới mố cầu gần đó và mời cán bộ địa chính xã ra tận thực địa để kiểm tra, ký biên bản bàn giao theo Phụ lục 12.

Trách nhiệm của các bên liên quan

Để đảm bảo mốc tồn tại lâu dài, các chủ thể liên quan cần thực hiện đầy đủ các đầu việc:

• Đơn vị thi công đúc mốc: Khảo sát tránh các khu vực xung yếu, sử dụng đúng mác xi măng P300 trở lên, cát vàng sạch, đá dăm rửa sạch; tuân thủ thời gian bảo dưỡng cốp pha không dưới 24 giờ; ghi chú đầy đủ tọa độ, vẽ sơ đồ vật chuẩn và đưa điểm lên bản đồ địa hình 1/50.000 trước khi bàn giao.
• Cán bộ địa chính cấp xã: Trực tiếp có mặt tại hiện trường nơi đặt mốc, đối chiếu hiện trạng mốc với thông tin trong bản ghi chú điểm, kiểm tra tính pháp lý của biên bản bàn giao mẫu Phụ lục 12 và đưa mốc vào danh mục công trình đo đạc cần bảo vệ trên địa bàn xã.

Câu hỏi thường gặp

Mặt mốc đo đạc phải đặt cao hơn hay bằng phẳng với mặt đất?

Theo Mục 3 khoản 6, mặt mốc được chôn ngang với mặt đất khi đặt ở khu vực sân bay hoặc cầu cảng. Mặt mốc phải chôn cao hơn mặt đất 5 cm khi đặt ở ven đường ô tô, trong khuôn viên cơ quan hoặc trường học.

Có được tháo cốp pha mốc sau 12 giờ nếu trời nắng ráo không?

Không được phép. Mục 3 khoản 5 quy định thời gian dỡ cốp pha phụ thuộc vào thời tiết và chất lượng bê tông nhưng tuyệt đối không được rút ngắn dưới 24 giờ kể từ thời điểm đổ mốc.

Vật chuẩn để đo khoảng cách tới mốc trong bản ghi chú điểm gồm những gì?

Căn cứ Mục 3 khoản 7, các vật chuẩn được chọn phải là các địa vật cố định đặc trưng như cây to đứng độc lập, mố cầu, góc đền chùa, lô cốt hoặc cột điện.

Mỗi cạnh đo giữa hai điểm tựa trọng lực phải đo theo sơ đồ nào?

Theo Mục 3 khoản 11, đối với cạnh AB bất kỳ giữa hai điểm tựa, mỗi lần đo phải thực hiện theo sơ đồ A - B - A và trên mỗi điểm lần lượt lấy 3 số đọc.

Khuyến nghị và hướng xử lý tiếp theo

Các đơn vị tham gia xây dựng và quản lý mạng lưới đo đạc trọng lực cần chủ động rà soát đối chiếu toàn bộ quy trình kỹ thuật với văn bản hiện hành. Trong quá trình tổ chức thi công đúc mốc và bàn giao, nếu phát sinh các vướng mắc về địa chất nền móng hoặc tranh chấp ranh giới sử dụng đất tại cơ sở, các bên cần tham khảo ý kiến chuyên môn của cơ quan quản lý đo đạc bản đồ có thẩm quyền để đảm bảo mốc được định vị an toàn và lưu giữ lâu bền.