Đất liền chưa có bản đồ khi đo vẽ đáy biển tỷ lệ 1:100.000 phải xử lý thế nào?

Khi thực hiện nhiệm vụ khảo sát trên vùng biển tiếp giáp bờ, việc xử lý ranh giới chuyển tiếp giữa biển và đất liền là vấn đề kỹ thuật có tính bắt buộc đối với mọi đơn vị khảo sát. Căn cứ theo khoản 1 Điều 4, trường hợp phần đất liền và đảo chưa có bản đồ thì khi triển khai đo vẽ đáy biển tỷ lệ 1:100.000, lực lượng thi công phải đo vẽ cả phần đất liền và đảo cho kín mảnh. Quy định kỹ thuật này hiện đang áp dụng thống nhất nhằm bảo đảm mảnh bản đồ hoàn chỉnh, không để lại khoảng trống dữ liệu giữa các thành phần địa hình.

Quy định kỹ thuật đo vẽ đáy biển tỷ lệ 1:100.000 khi đất liền chưa có bản đồ

Trong công tác thành lập bản đồ địa hình biển, mảnh bản đồ tiêu chuẩn tỷ lệ 1:100.000 thường bao trùm cả không gian mặt nước, vùng bãi triều, các đảo và dải đất liền ven bờ. Khi khu vực đất liền và hải đảo trong phạm vi khung mảnh chưa từng được đo vẽ hoặc chưa có tài liệu bản đồ chính thức, yêu cầu kỹ thuật đặt ra là không được phép dừng việc thu thập dữ liệu tại mép nước.

Theo khoản 1 Điều 4, đơn vị thi công có nghĩa vụ mở rộng phạm vi đo vẽ bao trùm toàn bộ diện tích lục địa và các đảo nằm trong khung bản đồ để bảo đảm độ phủ kín mảnh. Quy định này ngăn chặn tình trạng mảnh bản đồ biển bị khuyết trắng phần đất liền, giúp đồng bộ hóa cơ sở dữ liệu nền địa lý phục vụ quản lý không gian biển và dải ven bờ.

Hệ quả kỹ thuật thực tế đòi hỏi các đơn vị tư vấn và khảo sát phải lập phương án bố trí lực lượng, thiết bị và công nghệ đo đạc trên cả môi trường mặt nước lẫn trên cạn. Khối lượng công việc thực tế sẽ bao gồm toàn bộ diện tích đất liền và đảo phát sinh trong khung mảnh đo vẽ.

Phương án xử lý đối với khu vực đất liền và đảo đã có bản đồ

Trường hợp khu vực đất liền hoặc đảo trong phạm vi mảnh đo vẽ đã có sẵn tài liệu bản đồ địa hình, phương thức xử lý được phân định rõ ràng căn cứ vào tỷ lệ xuất bản của tài liệu hiện có nhằm tối ưu hóa chi phí đo đạc trực tiếp mà vẫn bảo đảm tính đồng bộ dữ liệu.

Cụ thể, theo khoản 2 Điều 4, trường hợp phần đất liền và đảo đã có bản đồ xuất bản ở tỷ lệ 1:100.000 thì đơn vị đo đạc không phải đo vẽ mới trên cạn mà thực hiện ghép nối trực tiếp dữ liệu bản đồ sẵn có này với phần địa hình đáy biển mới đo vẽ. Công tác ghép nối đòi hỏi bảo đảm sự tiếp biên hoàn toàn thống nhất về tọa độ, độ cao và tính liên tục của các địa vật, đường bờ biển.

Bên cạnh đó, theo khoản 3 Điều 4, trường hợp phần đất liền và đảo đã có bản đồ nhưng được xuất bản ở tỷ lệ lớn hơn thì đơn vị thực hiện phải biên vẽ dữ liệu về tỷ lệ 1:100.000 trước khi thực hiện ghép nối với phần địa hình đáy biển mới đo vẽ. Việc biên vẽ chuyển tỷ lệ phải tuân thủ đúng nguyên tắc tổng quát hóa nội dung bản đồ, chọn lọc và thể hiện các yếu tố địa hình, địa vật phù hợp với chuẩn tỷ lệ 1:100.000.

Phương pháp xác định tọa độ công trình và địa vật theo trạng thái nổi chìm

Trên bề mặt biển và dưới đáy biển tồn tại nhiều dạng công trình nhân tạo cũng như địa vật tự nhiên có ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn hàng hải và độ chính xác của bản đồ địa hình. Quy chuẩn kỹ thuật phân tách phương pháp đo đạc dựa trên trạng thái vật lý của đối tượng đối với mặt nước.

Đối với các công trình, địa vật nổi trên mặt biển, theo khoản 1 Điều 31, vị trí công trình và địa vật được xác định bằng máy định vị vệ tinh GPS; chiều cao của đối tượng được xác định bằng thước dây hoặc phương pháp đo cao lượng giác. Việc phân tách rõ công cụ định vị mặt bằng và công cụ xác định chiều cao giúp đảm bảo tính khả thi khi tác nghiệp thực địa trên biển đối với các đối tượng nổi như phao tiêu, trạm quan trắc hoặc giàn bè.

Đối với các công trình, địa vật nửa nổi, nửa chìm trên mặt biển, việc ghi nhận hình thể và tọa độ gặp nhiều khó khăn do chịu tác động liên tục của mực nước triều. Căn cứ theo khoản 2 Điều 31, vị trí công trình, địa vật nửa nổi, nửa chìm trên mặt biển bắt buộc phải được xác định khi triều kiệt. Mốc triều kiệt là thời điểm nước rút xuống mức thấp nhất, làm lộ rõ tối đa phần hình thể của đối tượng, tạo điều kiện chuẩn xác nhất để bắt tọa độ mép ngoài và xác định bản chất địa vật.

Đối với công trình, địa vật chìm hoàn toàn dưới mặt nước, theo khoản 3 Điều 31, vị trí của đối tượng được xác định bằng phương pháp quét âm đáy biển (sound scanning). Đây là giải pháp viễn thám thủy âm chuyên dụng để dựng lại hình ảnh đáy biển. Trường hợp không thể xác định được bằng phương pháp quét âm đáy biển thì phương pháp thay thế phải được quy định cụ thể trong Thiết kế kỹ thuật - Dự toán của dự án đo đạc.

Quy tắc xác định tâm và đường bao công trình theo tỷ lệ thể hiện

Bên cạnh trạng thái ngập nước, kích thước đồ họa của công trình so với tỷ lệ bản đồ là tiêu chí quyết định hình thức thể hiện. Theo khoản 4 Điều 31, quy trình đo đạc phân biệt thành hai trường hợp cụ thể phụ thuộc vào kích thước của địa vật khi quy đổi về tỷ lệ 1:100.000.

Trường hợp các công trình, địa vật có đồ hình vẽ được theo tỷ lệ bản đồ thì yêu cầu kỹ thuật đặt ra là phải xác định vị trí đường bao và vị trí tâm của công trình, địa vật đó, theo khoản 4 Điều 31. Việc xác định đường bao nhằm bảo đảm vẽ đúng diện tích, hình dáng không gian của công trình trên nền bản đồ địa hình đáy biển.

Trường hợp công trình, địa vật có diện tích nhỏ không vẽ được theo tỷ lệ bản đồ thì theo khoản 4 Điều 31, đơn vị đo vẽ phải xác định vị trí của tâm công trình, địa vật đó. Điểm tâm này sẽ là vị trí đặt ký hiệu quy ước trên bản đồ. Việc xác định tâm công trình, địa vật có thể thực hiện linh hoạt bằng phương pháp đo đạc trực tiếp ngoài thực địa hoặc thông qua tính toán gián tiếp từ các dữ liệu đo liên quan.

Tình huống minh họa xử lý mảnh đo vẽ và đối tượng địa vật biển

Trong một nhiệm vụ thành lập bản đồ địa hình đáy biển tỷ lệ 1:100.000 tại khu vực vịnh ven bờ, khung mảnh đo vẽ bao trùm 70% diện tích mặt nước biển và 30% diện tích còn lại bao gồm dải bờ đất liền cùng hai đảo đá ven bờ. Qua rà soát hồ sơ dữ liệu ban đầu, toàn bộ dải đất liền và hai đảo đá này đều chưa có bản đồ địa hình được xuất bản trước đó.

Áp dụng quy định tại khoản 1 Điều 4, đơn vị thi công không được phép giới hạn phạm vi đo trong 70% diện tích mặt biển mà bắt buộc phải tổ chức đo vẽ cả phần đất liền và hai đảo đá cho kín trọn vẹn mảnh bản đồ. Mọi khoảng trống tiếp giáp giữa mép nước và đất liền đều phải được thể hiện đầy đủ dữ liệu địa hình.

Đồng thời, tại khu vực mặt nước xuất hiện một bãi đá ngầm dạng nửa nổi nửa chìm và một rạn san hô chìm dưới mặt nước có diện tích nhỏ không vẽ được theo tỷ lệ bản đồ. Căn cứ theo khoản 2 Điều 31, đội khảo sát phải canh đúng thời điểm triều kiệt để xác định vị trí bãi đá nửa nổi nửa chìm. Đối với rạn san hô chìm, vị trí được định vị bằng thiết bị quét âm đáy biển; do kích thước nhỏ không vẽ được theo tỷ lệ bản đồ, đội đo đạc tiến hành xác định tâm của rạn san hô bằng đo đạc trực tiếp hoặc tính toán gián tiếp để biểu thị ký hiệu theo khoản 4 Điều 31.

Các đơn vị chịu ảnh hưởng trực tiếp và trách nhiệm triển khai

Quy định kỹ thuật thành lập bản đồ địa hình đáy biển tác động trực tiếp đến các đơn vị, cá nhân tham gia vào chuỗi quy trình khảo sát và thành lập bản đồ, cụ thể gồm:

• Đơn vị tư vấn lập Thiết kế kỹ thuật - Dự toán: Có trách nhiệm tra cứu hiện trạng dữ liệu bản đồ phần đất liền và đảo trong khung mảnh để xác định đúng khối lượng đo vẽ kín mảnh theo khoản 1 Điều 4, ghép nối theo khoản 2 Điều 4 hoặc biên vẽ chuyển tỷ lệ theo khoản 3 Điều 4; đồng thời quy định cụ thể phương pháp xác định vị trí công trình chìm trong trường hợp phương pháp quét âm đáy biển không thực hiện được theo khoản 3 Điều 31.
• Đơn vị khảo sát, đo đạc thực địa: Phải chuẩn bị đầy đủ thiết bị gồm máy định vị vệ tinh GPS, thước dây, máy đo cao lượng giác và thiết bị quét âm đáy biển theo khoản 1 và khoản 3 Điều 31; theo dõi bảng thủy văn để bấm giờ đo vào đúng lúc triều kiệt đối với địa vật nửa nổi nửa chìm theo khoản 2 Điều 31; đo vẽ đủ đường bao và tâm công trình theo khoản 4 Điều 31.
• Đơn vị biên tập, ghép nối bản đồ: Thực hiện công tác ghép nối chính xác với bản đồ tỷ lệ 1:100.000 sẵn có hoặc biên tập tổng quát hóa bản đồ tỷ lệ lớn hơn về 1:100.000 để ghép nối với phần đáy biển mới đo vẽ, bảo đảm không bị biến dạng ranh giới địa lý.
• Chủ đầu tư và cơ quan thẩm tra, nghiệm thu: Kiểm tra tính khép kín của mảnh bản đồ, rà soát nhật ký đo đạc triều kiệt và biên bản quét âm để đánh giá tính hợp lệ của sản phẩm bản đồ giao nộp.

Câu hỏi thường gặp về kỹ thuật thành lập bản đồ địa hình đáy biển

Khi phần đất liền đã có bản đồ tỷ lệ lớn hơn thì xử lý thế nào?

Theo khoản 3 Điều 4, trường hợp phần đất liền và đảo đã có bản đồ xuất bản ở tỷ lệ lớn hơn thì đơn vị thực hiện phải biên vẽ dữ liệu về tỷ lệ 1:100.000 và tiến hành ghép nối với phần địa hình đáy biển mới đo vẽ.

Công trình, địa vật nửa nổi, nửa chìm xác định vị trí vào thời điểm nào?

Căn cứ theo khoản 2 Điều 31, vị trí của công trình, địa vật nửa nổi, nửa chìm trên mặt biển bắt buộc phải được xác định tại thời điểm khi triều kiệt.

Trường hợp không xác định được công trình chìm bằng phương pháp quét âm đáy biển thì căn cứ vào đâu?

Theo khoản 3 Điều 31, trường hợp không xác định được vị trí công trình, địa vật chìm dưới mặt nước bằng phương pháp quét âm đáy biển thì phương pháp xác định phải được quy định cụ thể trong Thiết kế kỹ thuật - Dự toán.

Địa vật có diện tích nhỏ không vẽ được theo tỷ lệ xác định vị trí ra sao?

Theo khoản 4 Điều 31, trường hợp công trình, địa vật có diện tích nhỏ không vẽ được theo tỷ lệ bản đồ thì phải xác định vị trí của tâm công trình, địa vật đó bằng phương pháp đo đạc trực tiếp hoặc tính toán gián tiếp.

Lưu ý then chốt và các bước triển khai tiếp theo

Việc xử lý chuẩn xác phần đất liền và đảo khi đo vẽ đáy biển là điều kiện tiên quyết để hồ sơ sản phẩm bản đồ đạt yêu cầu nghiệm thu kỹ thuật. Nguyên tắc xuyên suốt là bảo đảm tính toàn vẹn của mảnh bản đồ và độ chính xác hình học của mọi công trình, địa vật trên biển.

Các tổ chức, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực đo đạc bản đồ biển cần chủ động đối chiếu văn bản gốc, kiểm tra kỹ tình trạng tư liệu đất liền trước khi lập đề cương thi công. Trong quá trình tác nghiệp thực tế, cần giám sát chặt chẽ các mốc thủy văn triều kiệt và quy trình vận hành thiết bị quét âm nhằm bảo đảm mọi số liệu đo đạc đều tuân thủ đầy đủ các chuẩn mực kỹ thuật hiện hành.