Siết chuẩn xả thải phóng xạ và truyền dữ liệu giám sát trực tuyến
Thông tư 65/2026/TT-BKHCN quy định nhà máy điện hạt nhân phải truyền dữ liệu giám sát trực tuyến về suất liều bức xạ, thông số xả thải khí, lỏng và kiểm soát chặt chẽ nước thải tẩy xạ.
Mục lục nội dungThu gọn
Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Thông tư số 65/2026/TT-BKHCN ngày 31 tháng 10 năm 2026 hướng dẫn về thanh tra, kiểm tra và quy định chi tiết hoạt động giám sát về an toàn bức xạ và hạt nhân. Quy định này đặt ra khung kỹ thuật bắt buộc đối với các đơn vị vận hành nhà máy điện hạt nhân và cơ sở hạt nhân trên phạm vi cả nước. Trọng tâm của quy định mới tập trung vào nghĩa vụ thiết lập hạ tầng kỹ thuật nhằm truyền dữ liệu giám sát trực tuyến liên tục về cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia, đồng thời siết chặt kiểm soát xả thải và xử lý chất thải phóng xạ trong mọi giai đoạn từ vận hành đến tháo dỡ.
Yêu cầu bắt buộc về truyền dữ liệu giám sát trực tuyến
Theo khoản 2 Điều 52 Thông tư 65/2026/TT-BKHCN, tổ chức vận hành nhà máy điện hạt nhân có nghĩa vụ duy trì hệ thống giám sát trực tuyến bảo đảm khả năng thu thập và truyền dữ liệu về trạng thái vận hành, tình trạng các hệ thống quan trọng đối với an toàn, điều kiện bức xạ và điều kiện môi trường liên quan đến an toàn tới cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia theo thời gian gần với thời gian thực. Quy định này đặt dấu chấm hết cho phương thức giám sát bị động hoặc chỉ dựa vào báo cáo định kỳ bằng văn bản giấy.
Về chất lượng dữ liệu kỹ thuật, theo khoản 3 Điều 52, toàn bộ thông tin được ghi nhận từ hệ thống giám sát trực tuyến phải bảo đảm các tiêu chí nghiêm ngặt: đầy đủ, chính xác, liên tục, khả năng truy xuất và tính toàn vẹn trong suốt thời gian vận hành cơ sở. Bất kỳ sự gián đoạn kết nối không có lý do chính đáng hoặc hành vi làm sai lệch dữ liệu cảm biến đo đạc đều cấu thành vi phạm quy chuẩn an toàn bức xạ và hạt nhân.
Ở cấp độ cơ quan quản lý nhà nước, theo khoản 4 Điều 52, cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia chịu trách nhiệm bảo đảm hạ tầng số đồng bộ để tích hợp thông suốt với hệ thống giám sát trực tuyến của nhà máy điện hạt nhân. Cơ quan này sẽ ứng dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ xử lý, phân tích và đánh giá dữ liệu thu nhận được nhằm phát hiện sớm các bất thường kỹ thuật, đưa ra cảnh báo kịp thời và nâng cao hiệu quả giám sát an toàn quốc gia.
Danh mục thông số giám sát bức xạ và xả thải phóng xạ
Hệ thống giám sát tại cơ sở không được triển khai tùy nghi mà phải bám sát danh mục thông số quy định tại văn bản pháp luật. Theo khoản 1 Điều 52, danh mục thông số được giám sát trực tuyến bao gồm hai nhóm chính: nhóm thông số bắt buộc tối thiểu và nhóm thông số điều chỉnh theo đặc thù kỹ thuật.
Theo điểm a khoản 1 Điều 52, nhóm thông số bắt buộc tối thiểu bao gồm các thông số kỹ thuật về: vật lý lò; hệ thống an toàn; bảo vệ bức xạ; khí tượng và môi trường; hiệu suất vận hành. Các thông số chi tiết của danh mục này được cụ thể hóa tại Phụ lục II ban hành kèm theo Thông tư. Đáng chú ý, theo Điểm 1.3 Khoản 1 Mục I Phụ lục II, các chỉ số không thể tách rời trong hệ thống giám sát bắt buộc phải có:
- Suất liều bức xạ tại các khu vực làm việc và ranh giới cơ sở.
- Hoạt độ phóng xạ trong các hệ thống công nghệ quan trọng của lò phản ứng.
- Thông số xả thải phóng xạ dạng khí và dạng lỏng ra ngoài môi trường tiếp nhận.
- Trạng thái hoạt động thực tế của hệ thống quan trắc bức xạ nội vi và ngoại vi.
Bên cạnh danh mục cố định, theo điểm b khoản 1 Điều 52, cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia có thẩm quyền yêu cầu tổ chức vận hành cung cấp thêm hoặc điều chỉnh thông số giám sát trực tuyến. Thẩm quyền này được áp dụng nhằm phù hợp với đặc thù thiết kế riêng của từng nhà máy điện hạt nhân, đáp ứng yêu cầu theo dõi tăng cường khi phát sinh vấn đề an toàn kỹ thuật hoặc cập nhật theo các bài học kinh nghiệm vận hành quốc tế.
| Nhóm thông số giám sát | Căn cứ quy định | Nội dung yêu cầu kỹ thuật |
|---|---|---|
| Thông số bắt buộc tối thiểu | Điểm a Khoản 1 Điều 52 | Bao gồm vật lý lò, hệ thống an toàn, bảo vệ bức xạ, khí tượng, môi trường và hiệu suất vận hành. |
| Thông số bức xạ và xả thải chi tiết | Điểm 1.3 Khoản 1 Mục I Phụ lục II | Đo suất liều bức xạ, hoạt độ phóng xạ hệ thống công nghệ, xả thải dạng khí, xả thải dạng lỏng và trạng thái hệ quan trắc. |
| Thông số điều chỉnh bổ sung | Điểm b Khoản 1 Điều 52 | Cung cấp thêm theo yêu cầu cơ quan quản lý khi có vấn đề an toàn, theo đặc thù thiết kế hoặc kinh nghiệm quốc tế. |
Kiểm soát nước thải tẩy xạ và chất thải trong quá trình tháo dỡ
Không chỉ giới hạn trong giai đoạn phát điện thương mại, trách nhiệm giám sát an toàn bức xạ và kiểm soát môi trường còn kéo dài xuyên suốt vòng đời công trình, đặc biệt là giai đoạn dừng hoạt động và tháo dỡ lò phản ứng. Theo Điều 44 Thông tư 65/2026/TT-BKHCN, cơ quan chức năng thực hiện thanh tra, kiểm tra toàn diện hoạt động quản lý chất thải phóng xạ phát sinh từ quá trình tháo dỡ công trình hạt nhân.
Theo điểm c khoản 2 Điều 44, doanh nghiệp vận hành phải thực hiện nghiêm ngặt biện pháp thu gom, xử lý nước thải tẩy xạ có độ phóng xạ cao phát sinh trong quá trình tháo dỡ. Đồng thời, cơ sở bắt buộc phải thiết lập các biện pháp phòng ngừa rò rỉ, thẩm thấu xuống tầng chứa nước ngầm hoặc phát tán ra nguồn nước xung quanh. Đây là biện pháp cốt lõi nhằm bảo vệ nguồn tài nguyên nước và ngăn ngừa ô nhiễm phóng xạ lan rộng ra môi trường sinh sống của cộng đồng dân cư lân cận.
Theo điểm b khoản 2 Điều 44, quá trình lưu giữ tạm thời, vận chuyển chất thải phóng xạ đến cơ sở xử lý hoặc cơ sở lưu giữ phải bảo đảm truy xuất nguồn gốc đầy đủ trong toàn bộ quá trình quản lý chất thải phóng xạ. Mọi khối lượng chất thải, mức độ phóng xạ và quy trình bao gói, niêm phong đều phải được văn bản hóa và đối chiếu theo quy chuẩn kỹ thuật an toàn.
Chế độ quan trắc môi trường và cơ chế thanh tra chuyên ngành
Theo khoản 3 Điều 44 Thông tư 65/2026/TT-BKHCN, việc thực hiện chương trình quan trắc phóng xạ môi trường và giám sát xả thải trong suốt quá trình tháo dỡ phải tuân thủ ba nội dung kiểm tra trọng yếu:
- Thực hiện quan trắc phóng xạ môi trường theo tần suất và phương pháp quy định (theo điểm a khoản 3 Điều 44).
- Giám sát và bảo đảm tuân thủ giới hạn xả thải phóng xạ ra môi trường theo quy định (theo điểm b khoản 3 Điều 44).
- Báo cáo định kỳ kết quả quan trắc theo quy định tới cơ quan quản lý (theo điểm c khoản 3 Điều 44).
Theo khoản 1 Điều 1, phạm vi điều chỉnh của Thông tư bao gồm việc hướng dẫn thực hiện nội dung thanh tra, kiểm tra chuyên ngành về an toàn bức xạ và hạt nhân đối với cơ sở tiến hành công việc bức xạ; thanh tra, kiểm tra đối với nhà máy điện hạt nhân, lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu; xác định tần suất thanh tra, kiểm tra đối với các loại hình cơ sở. Do đó, các dữ liệu trực tuyến gửi về không chỉ phục vụ theo dõi thụ động mà là cơ sở để cơ quan quản lý tổ chức hoạt động kiểm tra chuyên ngành đột xuất hoặc định kỳ.
Tình huống minh họa về quy trình vận hành và ứng phó kỹ thuật
Để hiểu rõ cơ chế vận hành theo quy định mới, hãy xem xét tình huống quản lý kỹ thuật tại một tổ máy phát điện hạt nhân đang trong quá trình bảo dưỡng và chuẩn bị tháo dỡ cục bộ:
Hệ thống giám sát trực tuyến của nhà máy ghi nhận sự gia tăng đột biến về hoạt độ phóng xạ trong một hệ thống công nghệ quan trọng, đồng thời các cảm biến quan sát ghi nhận thông số xả thải phóng xạ dạng lỏng tiếp cận ngưỡng kiểm soát nội bộ. Căn cứ theo khoản 2 Điều 52 và Điểm 1.3 Khoản 1 Mục I Phụ lục II, toàn bộ dữ liệu này được tự động thu thập và truyền theo thời gian gần với thời gian thực về máy chủ của cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia.
Nhờ hạ tầng số ứng dụng trí tuệ nhân tạo quy định tại khoản 4 Điều 52, cơ quan quản lý phát hiện sớm bất thường, cảnh báo ngay cho tổ chức vận hành để điều chỉnh dòng chảy công nghệ. Song song đó, trong quá trình xử lý làm sạch thiết bị, lượng nước thải tẩy xạ có độ phóng xạ cao phát sinh được dẫn trực tiếp vào bể chứa chuyên dụng có cấu trúc chống thấm đáy. Cơ sở áp dụng các biện pháp kỹ thuật theo điểm c khoản 2 Điều 44 nhằm loại trừ hoàn toàn nguy cơ thẩm thấu xuống tầng chứa nước ngầm hoặc phát tán ra nguồn nước mặt xung quanh nhà máy.
Ai bị ảnh hưởng và các bước doanh nghiệp cần triển khai
Các đối tượng chịu sự điều chỉnh trực tiếp từ Thông tư 65/2026/TT-BKHCN bao gồm tổ chức, cá nhân quản lý và vận hành nhà máy điện hạt nhân, lò phản ứng nghiên cứu, các cơ sở tiến hành công việc bức xạ và cộng đồng dân cư sinh sống lân cận dự án hạt nhân. Để bảo đảm tuân thủ tuyệt đối quy định pháp luật, đơn vị vận hành cần rà soát và thực hiện ngay các công việc sau:
- Rà soát thiết bị đo đạc: Kiểm tra, hiệu chuẩn định kỳ hệ thống cảm biến đo suất liều bức xạ, hoạt độ phóng xạ trong các hệ thống công nghệ, thiết bị đo thông số xả thải dạng khí và lỏng theo Điểm 1.3 Khoản 1 Mục I Phụ lục II.
- Nâng cấp hệ thống truyền thông tin: Đầu tư kênh truyền dữ liệu an toàn số, bảo đảm khả năng kết nối trực tuyến liên tục, không ngắt quãng tới cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia theo khoản 2 và khoản 3 Điều 52.
- Xây dựng phương án kiểm soát xả thải: Rà soát quy trình xả thải dạng khí và dạng lỏng bảo đảm không vượt giới hạn xả thải phóng xạ ra môi trường theo điểm b khoản 3 Điều 44.
- Củng cố công trình chống rò rỉ: Gia cố các khu vực lưu giữ, bể thu gom và hệ thống đường ống dẫn nước thải tẩy xạ độ phóng xạ cao nhằm bảo vệ tầng nước ngầm và nguồn nước mặt theo điểm c khoản 2 Điều 44.
- Lập hồ sơ truy xuất chất thải: Thiết lập quy trình quản lý chất thải phóng xạ trong quá trình tháo dỡ, lưu giữ và vận chuyển bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc đầy đủ theo điểm b khoản 2 Điều 44.
Câu hỏi thường gặp về quy chuẩn an toàn bức xạ và hạt nhân
Hệ thống giám sát trực tuyến phải truyền những loại dữ liệu nào về cơ quan quản lý?
Theo khoản 2 Điều 52 Thông tư 65/2026/TT-BKHCN, hệ thống phải thu thập và truyền dữ liệu về trạng thái vận hành, tình trạng các hệ thống quan trọng đối với an toàn, điều kiện bức xạ và điều kiện môi trường liên quan đến an toàn của nhà máy điện hạt nhân tới cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia theo thời gian gần với thời gian thực.
Cơ quan quản lý có quyền yêu cầu theo dõi thêm các thông số ngoài danh mục bắt buộc không?
Có. Theo điểm b khoản 1 Điều 52, ngoài các thông số bắt buộc tối thiểu, cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia có thể yêu cầu tổ chức vận hành cung cấp thêm hoặc điều chỉnh thông số giám sát trực tuyến cho phù hợp với đặc thù thiết kế, yêu cầu theo dõi tăng cường khi phát sinh vấn đề an toàn hoặc theo kinh nghiệm vận hành quốc tế.
Nước thải tẩy xạ có độ phóng xạ cao trong quá trình tháo dỡ phải quản lý thế nào?
Theo điểm c khoản 2 Điều 44, tổ chức thực hiện tháo dỡ phải triển khai biện pháp thu gom, xử lý nước thải tẩy xạ có độ phóng xạ cao phát sinh trong quá trình tháo dỡ; đồng thời phải có các biện pháp phòng ngừa rò rỉ, thẩm thấu xuống tầng chứa nước ngầm hoặc phát tán ra nguồn nước xung quanh.
Khuyến nghị thực thi và các bước chuẩn bị tiếp theo
Thông tư 65/2026/TT-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ đã thiết lập một chuẩn mực mới, nâng cao tính minh bạch và độ an toàn trong vận hành các công trình năng lượng hạt nhân. Việc kết nối trực tiếp dòng dữ liệu an toàn từ nhà máy về cơ quan quản lý quốc gia giúp loại bỏ độ trễ thông tin, cho phép cơ quan chức năng can thiệp và cảnh báo rủi ro bức xạ ngay từ giai đoạn sớm nhất.
Các tổ chức vận hành cần chủ động đối chiếu toàn diện hạ tầng kỹ thuật hiện hữu với các yêu cầu tại Điều 52, Điều 44 và Phụ lục II ban hành kèm theo Thông tư. Trong trường hợp cần thiết, doanh nghiệp nên tham vấn ý kiến chuyên gia và cơ quan chuyên môn để chuẩn hóa hệ thống cảm biến, hạ tầng mạng truyền dẫn số và quy trình ứng phó kỹ thuật, tránh rủi ro pháp lý và bảo đảm an toàn bức xạ cao nhất cho môi trường và cộng đồng.
Nguồn để đối chiếu
Kiểm tra văn bản gốc, thời điểm và phạm vi áp dụng trước khi sử dụng thông tin.
Mở nguồn chính thức