Từ 10 công-ten-nơ/năm: Hàng trồng trọt bị xếp vào mức nguy cơ dịch hại cao

Theo quy định tại Văn bản hợp nhất 110/2026/VBHN-TT-BNNMT ban hành ngày 03 tháng 11 năm 2026, cơ chế kiểm soát đối với hàng hóa nhập khẩu phục vụ mục đích gieo trồng đã được phân định cụ thể theo quy mô lô hàng và mức độ phát tán của sinh vật gây hại. Khi khối lượng nhập khẩu đạt ngưỡng quy định, vật thể sẽ trực tiếp chịu sự phân loại nghiêm ngặt và đối mặt với nguy cơ dịch hại cao trong quy trình phân tích kiểm dịch thực vật trước khi cấp phép nhập khẩu vào Việt Nam.

Những con số định lượng trong quy trình phân tích kiểm dịch

Trong nhóm bài con số biết nói, việc nắm bắt các định lượng cụ thể giúp doanh nghiệp chủ động đánh giá mức độ kiểm soát của cơ quan quản lý:

10 công-ten-nơ/năm: Ngưỡng khối lượng quy định tại Phụ lục V, Mục 1. Khi vật thể có khả năng dùng để trồng trọt đạt mức nhập khẩu từ 10 công-ten-nơ/năm trở lên, yếu tố số lượng hàng hóa sẽ bị xếp thẳng vào mức nguy cơ cao nhất trong bước đánh giá ban đầu.

27 đến 33 điểm: Khung điểm kết luận mức độ rủi ro nghiêm trọng nhất theo Bảng 6 Phụ lục III. Mọi hàng hóa sau khi tổng hợp điểm đánh giá hậu quả du nhập và khả năng du nhập nằm trong dải điểm này đều bị áp dụng các biện pháp kiểm soát chặt chẽ nhất.

7 vùng sinh thái nông nghiệp: Cơ sở địa lý xác định khả năng thích nghi của sinh vật theo quy định tại Phụ lục IV, Mục 1. Phạm vi thích nghi càng trải rộng trên lãnh thổ Việt Nam thì điểm số nguy cơ tích lũy càng tăng.

11 đến 18 điểm: Khung điểm xác định mức rủi ro dịch hại thấp theo Bảng 6 Phụ lục III, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho việc thông quan kiểm dịch.

19 đến 26 điểm: Khung điểm mức rủi ro trung bình theo Bảng 6 Phụ lục III, đòi hỏi bổ sung các giải pháp giám sát kỹ thuật chuyên ngành tương ứng.

Quy định khiến hàng hóa bị áp mức nguy cơ dịch hại cao

Theo Phụ lục V, Mục 1, đối với vật thể phải phân tích nguy cơ có khả năng sử dụng để trồng trọt, mức nguy cơ của yếu tố 1 sẽ là Cao nếu lượng hàng hóa nhập khẩu từ 10 công-ten-nơ /năm trở lên. Quy định này gắn trực tiếp tần suất, dung lượng hàng hóa với xác suất mang mầm bệnh hoặc sinh vật gây hại vào môi trường canh tác nội địa.

Cơ chế phân định này áp dụng riêng biệt cho nhóm vật thể dùng trong trồng trọt do đặc tính gieo trồng trực tiếp xuống đất, tiếp xúc ngay với hệ sinh thái bản địa. Việc nhập khẩu quy mô lớn từ 10 công-ten-nơ/năm trở lên làm gia tăng cấp số nhân khả năng tiếp xúc giữa sinh vật truyền nhiễm với cây trồng bản địa.

Thang điểm đánh giá hậu quả và khả năng du nhập

Quy trình xác định rủi ro tổng thể dựa trên việc cộng gộp kết quả đánh giá thành phần quy định tại Phụ lục III. Việc phân tích được chia tách thành hai trục độc lập: hậu quả du nhập và khả năng du nhập thực tế.

Đánh giá hậu quả du nhập bao gồm 5 yếu tố theo bảng tổng cộng tại trang 18 Phụ lục III. Mỗi yếu tố nhận điểm từ 1 đến 3. Khung điểm tổng hợp được phân cấp thành: mức Thấp (5 đến 8 điểm), mức Trung bình (9 đến 12 điểm), và mức Cao (13 đến 15 điểm).

Đánh giá khả năng du nhập theo Bảng 5 Phụ lục III gồm 6 yếu tố đánh giá độc lập. Điểm tích lũy chia theo 3 mức: Thấp (6 đến 9 điểm), Trung bình (10 đến 14 điểm), và Cao (15 đến 18 điểm).

Bảng 6 Phụ lục III quy định rõ việc kết luận mức độ rủi ro dịch hại dựa trên tổng điểm của hai phần nêu trên, dao động từ 11 đến 33 điểm.

Đối với việc đánh giá chi tiết hậu quả du nhập theo Phụ lục IV, Mục 1, đặc điểm khí hậu đất liền của Việt Nam được chia thành 7 vùng sinh thái nông nghiệp khác nhau. Thang điểm đánh giá khả năng thích nghi và thiết lập quần thể gồm:

• Mức Thấp (1 điểm): Sinh vật gây hại chỉ có khả năng thiết lập quần thể trong 1 vùng sinh thái.
• Mức Trung bình (2 điểm): Sinh vật gây hại có khả năng thiết lập quần thể từ 2 đến 3 vùng sinh thái.
• Mức Cao (3 điểm): Sinh vật gây hại có khả năng thiết lập quần thể trong từ 4 vùng sinh thái trở lên.

Đặc biệt, theo Phụ lục IV, Mục 1, trong trường hợp loài sinh vật gây hại đang đánh giá có khả năng thiết lập quần thể và lan rộng ở vùng sản xuất tập trung của loài cây ký chủ là cây trồng chính đối với Nông nghiệp Việt Nam, mức nguy cơ của loài đó sẽ được xem xét và nâng lên cao hơn một mức. Cơ chế cộng thêm cấp độ này chỉ áp dụng đối với loài sinh vật gây hại vốn có mức ban đầu là thấp hoặc trung bình.

Về yếu tố phổ ký chủ, theo Phụ lục IV, Mục 2, sinh vật gây hại chỉ gây hại một hoặc nhiều loài trong một chi thực vật được xếp mức Thấp tương ứng với 1 điểm. Khả năng thiết lập quần thể và khả năng gây hại của các loài chân đốt gắn liền với mối quan hệ giữa sinh vật và cây chủ, trong khi tác nhân gây bệnh phụ thuộc vào phổ ký chủ và đặc tính sinh học cụ thể.

Tình huống minh họa cách tính điểm và phân loại vật thể

Một doanh nghiệp dự kiến nhập khẩu lô giống cây trồng từ nước ngoài với sản lượng cam kết 10 công-ten-nơ/năm vào Việt Nam:

Bước 1 - Xác định dung lượng nhập khẩu: Căn cứ Phụ lục V, Mục 1, do sản lượng đạt từ ngưỡng 10 công-ten-nơ/năm trở lên, mức đánh giá tại yếu tố 1 của vật thể lập tức nhận mức Cao.

Bước 2 - Phân tích sinh thái lây lan: Loài sinh vật mang theo được xác định có khả năng thích nghi tại 2 vùng sinh thái nông nghiệp (mức Trung bình - 2 điểm theo Phụ lục IV, Mục 1). Tuy nhiên, 2 vùng sinh thái này lại trùng khớp với vùng sản xuất tập trung của cây trồng chính tại Việt Nam. Cơ quan chuyên môn thực hiện nâng lên một mức, chuyển thành mức Cao (3 điểm) theo quy tắc nâng hạng tại Phụ lục IV, Mục 1.

Bước 3 - Tổng hợp điểm số: Khi các chỉ số thành phần khác bị đẩy lên mức Cao theo quy mô nhập khẩu và phân bố ký chủ, tổng điểm hậu quả du nhập đạt dải 13 - 15 điểm (theo trang 18 Phụ lục III) và khả năng du nhập rơi vào dải 15 - 18 điểm (theo Bảng 5 Phụ lục III). Kết quả cộng dồn đưa tổng mức điểm vào khoảng 27 đến 33 điểm, khiến lô hàng chính thức nhận kết luận rủi ro ở mức Cao theo Bảng 6 Phụ lục III.

Quy trình phân loại và các trường hợp kích hoạt phân tích

Quy trình phân tích không chỉ thực hiện định kỳ mà còn được kích hoạt bắt buộc trong các tình huống phát sinh cụ thể. Theo khoản 3 Điều 5, yêu cầu đối với một phân tích nguy cơ dịch hại mới hoặc sửa đổi bắt đầu từ một trong những tình huống sau:

1. Phát hiện loài sinh vật gây hại mới đã thiết lập trong vùng phân tích nguy cơ dịch hại;
2. Phát hiện loài sinh vật gây hại mới trong hàng hóa nhập khẩu;
3. Loài sinh vật gây hại có nguy cơ gây hại lớn hơn ở vùng mới so với vùng phân tích nguy cơ dịch hại và vùng xuất xứ;
4. Loài sinh vật gây hại cụ thể bị tái phát hiện;
5. Yêu cầu nhập khẩu một loài sinh vật để nghiên cứu, thực nghiệm, giảng dạy, thương mại hoặc làm sinh vật cảnh;
6. Biện pháp xử lý kiểm dịch thực vật mới hoặc thông tin mới cần xem xét.

Sau khi xác định tình huống, cơ quan chuyên môn tiến hành lập Danh mục sinh vật gây hại có thể lan truyền theo hàng hóa nhập khẩu theo khoản 4 Điều 5. Sau đó mỗi loài trong danh mục này chuyển qua giai đoạn 2. Nếu không có đối tượng kiểm dịch thực vật theo đường lan truyền, quy trình phân tích sẽ dừng lại tại đây.

Trường hợp hồ sơ đã có tiền lệ, việc xem xét lại kết quả phân tích nguy cơ dịch hại đã thực hiện được tiến hành theo Điều 6 bằng cách:

• Theo khoản 1 Điều 6: Xem xét báo cáo phân tích nguy cơ dịch hại có liên quan đã thực hiện; nếu đã có sự đánh giá đầy đủ trước đây thì sử dụng kết quả đó.
• Theo khoản 2 Điều 6: Xem xét thực trạng hàng hóa cùng loại nhập khẩu từ các nước khác mà đã được phân tích nguy cơ dịch hại.

Đặc biệt, theo Điều 7, đánh giá nguy cơ trở thành cỏ dại đối với vật thể phải phân tích nguy cơ có khả năng sử dụng để trồng trọt thực hiện theo quy định tại quy chuẩn kỹ thuật quốc gia.

Tại bước đánh giá nguy cơ dịch hại theo Điều 8, cơ quan kiểm dịch thực hiện lần lượt các bước kỹ thuật:

• Theo khoản 1 Điều 8: Tổng hợp số liệu về việc phát hiện sinh vật gây hại trên hàng hóa nhập khẩu theo mẫu tại Bảng 1, Phụ lục V.
• Theo điểm a khoản 2 Điều 8: Thu thập nguồn thông tin phân cấp từ danh mục của nước xuất khẩu (Phụ lục I), danh mục phát hiện trên vật thể (Bảng 1 Phụ lục III), kết quả đánh giá trước đây và cơ sở dữ liệu quốc tế.
• Theo điểm b khoản 2 Điều 8: Đánh giá thông tin phân cấp dựa trên phân bố địa lý, đặc điểm sinh học, phương thức gây hại, đường lan truyền, biện pháp quản lý đang áp dụng; kết quả ghi nhận theo Bảng 2 Phụ lục III.
• Theo điểm a khoản 3 Điều 8: Xác định sinh vật có khả năng trở thành đối tượng kiểm dịch thực vật theo 3 tiêu chí: có phân bố ở nước xuất khẩu, có khả năng đi theo vật thể phân tích, và có tiềm năng trở thành đối tượng kiểm dịch thực vật. Các loài đáp ứng tiêu chí được tổng hợp theo Bảng 3 Phụ lục III để tiếp tục đánh giá hậu quả du nhập theo khoản 4 Điều 8.

Doanh nghiệp nhập khẩu bị ảnh hưởng và hành động cần thực hiện

Các tổ chức, cá nhân tham gia chuỗi cung ứng giống và vật thể trồng trọt cần nhận thức rõ trách nhiệm pháp lý và các khâu kiểm soát bắt buộc:

• Nhóm đối tượng chịu tác động: Các doanh nghiệp nhập khẩu giống cây trồng, củ giống, hạt giống và tất cả các vật thể kiểm dịch thực vật có khả năng sử dụng trực tiếp để gieo trồng trên lãnh thổ Việt Nam.
• Rà soát quy mô nhập khẩu: Doanh nghiệp cần hạch toán chính xác kế hoạch vận chuyển hàng năm; việc cán mốc từ 10 công-ten-nơ/năm trở lên sẽ tự động chuyển yếu tố đánh giá số lượng sang cấp độ nghiêm ngặt nhất theo Phụ lục V, Mục 1.
• Cung cấp đầy đủ dữ liệu xuất xứ: Chuẩn bị hồ sơ kỹ thuật bao gồm danh mục sinh vật gây hại từ nước xuất khẩu phù hợp với biểu mẫu tại Phụ lục I phục vụ việc phân cấp tại điểm a khoản 2 Điều 8.
• Theo dõi đánh giá cỏ dại: Chủ động kiểm tra tính chất vật thể theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nguy cơ cỏ dại theo quy định tại Điều 7 đối với hàng gieo trồng.

Câu hỏi thường gặp đối với hàng trồng trọt nhập khẩu

Quy mô dưới 10 công-ten-nơ/năm có bị mặc định xếp vào mức nguy cơ cao tại yếu tố 1 không?

Theo Phụ lục V, Mục 1, mức nguy cơ của yếu tố 1 chỉ mặc định là Cao nếu lượng hàng hóa nhập khẩu từ 10 công-ten-nơ /năm trở lên đối với vật thể có khả năng sử dụng để trồng trọt. Dưới ngưỡng này, vật thể không bị tự động gắn mức nguy cơ cao nhất tại yếu tố khối lượng.

Khi nào quy trình phân tích nguy cơ dịch hại được phép dừng sớm?

Theo khoản 4 Điều 5, sau khi lập Danh mục sinh vật gây hại có thể lan truyền theo hàng hóa nhập khẩu, nếu xác định không có đối tượng kiểm dịch thực vật theo đường lan truyền thì quy trình phân tích sẽ dừng ngay tại đây.

Trường hợp nào mức độ nguy cơ của sinh vật gây hại bị nâng lên một mức?

Theo Phụ lục IV, Mục 1, nếu loài sinh vật gây hại có khả năng thiết lập quần thể và lan rộng ở vùng sản xuất tập trung của loài cây ký chủ là cây trồng chính đối với Nông nghiệp Việt Nam, mức nguy cơ sẽ được nâng lên cao hơn một mức, chỉ áp dụng cho loài đang ở mức thấp hoặc trung bình.

Hồ sơ đã phân tích trước đây có được tái sử dụng để giảm thủ tục không?

Theo khoản 1 Điều 6, cơ quan chuyên môn sẽ xem xét báo cáo phân tích nguy cơ dịch hại có liên quan đã thực hiện. Nếu hàng hóa đã có sự đánh giá đầy đủ trước đây thì được phép sử dụng lại kết quả đó.

Khuyến nghị rà soát và các bước thực hiện tiếp theo

Văn bản hợp nhất 110/2026/VBHN-TT-BNNMT xác lập cơ chế quản lý định lượng rõ ràng đối với hàng hóa nhập khẩu dùng cho trồng trọt. Doanh nghiệp cần chủ động đối chiếu hạn ngạch 10 công-ten-nơ/năm, kiểm tra kỹ hồ sơ sinh vật gây hại từ nước xuất xứ và rà soát các tiêu chí vùng sinh thái nông nghiệp.

Để bảo đảm tính tuân thủ và hạn chế rủi ro đình trệ thông quan tại cửa khẩu, doanh nghiệp nên đối chiếu chi tiết với toàn văn văn bản hợp nhất và liên hệ tư vấn pháp lý chuyên ngành kiểm dịch thực vật khi lập phương án nhập khẩu quy mô lớn.