Hàng nhập khẩu biên giới vượt định mức miễn thuế: Có bị kiểm tra?

Theo Thông tư 154/2026/TT-BTC của Bộ Tài chính, câu trả lời là có: toàn bộ hàng nhập khẩu biên giới khi vượt định mức miễn thuế đều bắt buộc phải kiểm tra thực tế trong quá trình làm thủ tục hải quan. Cơ quan hải quan không áp dụng hình thức miễn kiểm tra thực tế đối với phần hàng hóa vượt định mức này nhằm bảo đảm quản lý chặt chẽ chính sách thuế và chính sách mặt hàng tại khu vực biên giới.

Theo quy định tại khoản 1 Điều 6 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC), hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa của cư dân biên giới qua các cửa khẩu, lối mở biên giới được xác định bản chất là hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu theo quy định của pháp luật. Hàng hóa mua bán, trao đổi của cư dân biên giới được hưởng định mức miễn thuế theo quy định tại Phụ lục V Nghị định số 134/2016/NĐ-CP và các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan. Tuy nhiên, khi khối lượng hoặc giá trị hàng hóa vượt khỏi giới hạn ưu đãi này, toàn bộ quy trình kiểm soát hải quan sẽ chuyển sang cơ chế kiểm tra trực tiếp và áp dụng đầy đủ các chế tài quản lý thuế.

Quy định kiểm soát đối với hàng nhập khẩu biên giới vượt định mức

Theo khoản 2 Điều 7 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC), nguyên tắc xử lý được xác định rõ ràng:

"Hàng hóa nhập khẩu của cư dân biên giới vượt định mức miễn thuế theo quy định tại Điều 13 Nghị định số 14/2018/NĐ-CP khi làm thủ tục hải quan phải kiểm tra thực tế hàng hóa."

Quy định này loại trừ cơ chế thông quan thuần túy dựa trên hồ sơ giấy tờ đối với hàng hóa vượt định mức. Theo khoản 4 Điều 6 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC), hàng hóa vượt định mức đối với hàng hóa nhập khẩu dưới hình thức mua bán, trao đổi của cư dân biên giới phải thực hiện đầy đủ các quy định của pháp luật về thuế và chính sách mặt hàng. Điều này đồng nghĩa với việc người vận chuyển hàng hóa phải hoàn thành toàn bộ nghĩa vụ tài chính phát sinh đối với phần vượt định mức ngay tại khu vực cửa khẩu hoặc lối mở biên giới trước khi hàng hóa được phép lưu thông vào nội địa.

Theo khoản 3 Điều 7 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC), quy trình kiểm tra thực tế được thực hiện bởi công chức Hải quan cửa khẩu. Sau khi tiến hành kiểm tra thực tế hàng hóa, công chức hải quan có trách nhiệm cập nhật kết quả kiểm tra vào Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan. Trong trường hợp giải quyết thủ tục thông qua tờ khai hải quan giấy, công chức hải quan phải ký tên và đóng dấu công chức vào phía dưới tờ khai, tại phần dành riêng cho việc kiểm tra thực tế của cơ quan Hải quan.

Điều kiện danh mục mặt hàng được phép nhập khẩu của cư dân

Bên cạnh yêu cầu về kiểm tra thực tế khi vượt định mức, Thông tư 154/2026/TT-BTC còn siết chặt phạm vi các mặt hàng mà cư dân biên giới được phép đưa vào lãnh thổ Việt Nam. Theo khoản 3 Điều 6 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC):

"Cư dân biên giới chỉ được nhập khẩu các mặt hàng theo đúng Danh mục hàng hoá quy định tại Phụ lục ban hành kèm theo Thông tư số 34/2025/TT-BCT sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 02/2018/TT-BCT ngày 27 tháng 02 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Công Thương quy định chi tiết Danh mục hàng hóa mua bán, trao đổi của cư dân biên giới."

Quy định mang tính chất cấm tuyệt đối việc nhập khẩu các mặt hàng nằm ngoài danh mục nêu trên dưới hình thức mua bán, trao đổi cư dân. Điều này áp dụng cho cả trường hợp hàng hóa nằm trong định mức miễn thuế lẫn trường hợp hàng hóa vượt định mức miễn thuế. Nếu mặt hàng không thuộc Danh mục quy định tại Phụ lục Thông tư số 34/2025/TT-BCT, người làm thủ tục sẽ không được áp dụng quy trình giải quyết thủ tục thương mại cư dân biên giới.

Theo khoản 3 Điều 6 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC), trong tình huống thông tin khai báo về hàng hóa nhập khẩu không đầy đủ, cơ quan Hải quan sẽ tiến hành kiểm tra thực tế hàng hóa, xác định rõ tên hàng, chủng loại, số lượng hàng hóa để làm căn cứ tính thuế, thu thuế và các khoản thu khác (nếu có) theo quy định của pháp luật ngay tại cửa khẩu hoặc lối mở biên giới. Biện pháp kiểm tra này bảo đảm hàng hóa dù thiếu dữ liệu khai báo ban đầu vẫn được xác định chính xác danh tính và nghĩa vụ thuế trước khi thông quan.

Quy trình khai báo và tiếp nhận tờ khai hải quan

Theo khoản 2 Điều 6 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC), khi vận chuyển hàng hóa mua bán, trao đổi qua cửa khẩu biên giới, cư dân biên giới bắt buộc phải khai báo đầy đủ thông tin theo các chỉ tiêu quy định tại Phụ lục I ban hành kèm theo Thông tư 154/2026/TT-BTC qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan. Người khai hải quan phải chịu trách nhiệm hoàn toàn trước pháp luật về tính chính xác và trung thực của các thông tin đã khai báo.

Cơ chế dự phòng khi xảy ra sự cố kỹ thuật cũng được quy định cụ thể tại khoản 2 Điều 6 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC):

• Trường hợp hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan gặp sự cố hoặc chưa đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, Hải quan Cửa khẩu có trách nhiệm hướng dẫn cư dân khai báo trên tờ khai giấy theo mẫu tại Phụ lục II ban hành kèm theo Thông tư 154/2026/TT-BTC.
• Theo khoản 5 Điều 7 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC), Hải quan cửa khẩu mở sổ theo dõi, tiếp nhận đăng ký tờ khai hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu của cư dân biên giới theo mẫu tại Phụ lục III ban hành kèm theo Thông tư 154/2026/TT-BTC.
• Sau khi Hệ thống hoạt động trở lại bình thường, công chức hải quan phải cập nhật đầy đủ các thông tin trên tờ khai hải quan giấy, quyết định thông quan hoặc quyết định giải phóng hàng vào Hệ thống.

Theo khoản 5 Điều 6 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC), Hải quan cửa khẩu tiếp nhận tờ khai hàng hóa xuất khẩu, hàng hóa nhập khẩu của cư dân trên hệ thống dữ liệu điện tử hải quan và xác nhận thông quan trên hệ thống, hoặc xác nhận trực tiếp trên tờ khai hải quan giấy trong trường hợp hệ thống gặp trục trặc kỹ thuật.

Phương thức nộp thuế và các khoản thu khác tại biên giới

Theo khoản 3 Điều 6 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC), hàng hóa trao đổi, mua bán của cư dân biên giới khi vượt định mức miễn thuế phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ về thuế, phí, lệ phí và các khoản thu khác (nếu có) theo quy định của pháp luật. Việc hoàn thành nghĩa vụ tài chính là điều kiện tiên quyết để được thông quan hàng hóa.

Để giải quyết các khó khăn phát sinh tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa, khoản 6 Điều 6 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC) thiết lập cơ chế thu nộp linh hoạt tại chỗ:

• Đối với các cửa khẩu, lối mở biên giới nơi Kho bạc Nhà nước hoặc Ngân hàng thương mại không tổ chức điểm thu thuế và các khoản thu khác thuộc ngân sách nhà nước, cơ quan Hải quan trực tiếp thực hiện thu thuế và các khoản thu khác bằng tiền mặt.
• Bên cạnh tiền mặt, cơ quan Hải quan chấp nhận các phương thức thanh toán điện tử khác như ứng dụng ngân hàng số, ví điện tử, thẻ ngân hàng và viết biên lai thu tiền theo quy định.
• Việc chuyển số tiền thuế đã thu từ người nộp thuế vào ngân sách nhà nước được thực hiện theo quy định tại Điều 3, khoản 3 Điều 21 Thông tư số 184/2015/TT-BTC.

Quy định đối với thương nhân mua gom hàng hóa cư dân

Thông tư 154/2026/TT-BTC cũng quy định chi tiết mối quan hệ giữa hàng hóa cư dân biên giới và hoạt động thu mua của thương nhân nhằm tránh thất thu thuế và gian lận thương mại. Theo khoản 1 Điều 4 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 1 Thông tư 154/2026/TT-BTC), thương nhân khi thực hiện mua gom hàng hóa nhập khẩu đã được hưởng định mức miễn thuế của cư dân biên giới tại khu vực chợ biên giới (theo quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều 14 Nghị định số 14/2018/NĐ-CP) phải thực hiện thủ tục hải quan như đối với hàng hóa nhập khẩu của thương nhân qua cửa khẩu biên giới.

Các yêu cầu cụ thể đối với thương nhân mua gom bao gồm:

• Khai thông tin số tờ khai cư dân biên giới tại ô số vận đơn trên tờ khai hải quan và đính kèm tờ khai cư dân biên giới lên hệ thống; trường hợp khai tờ khai giấy thì nộp kèm bộ hồ sơ hải quan theo khoản 1 Điều 4.
• Thời hạn nộp hồ sơ hải quan chậm nhất là 30 ngày kể từ ngày mua gom hàng hóa theo quy định tại khoản 1 Điều 4.
• Địa điểm làm thủ tục hải quan: Theo khoản 2 Điều 4, thương nhân mua gom hàng hóa tại khu vực cửa khẩu biên giới (theo Điều 6 Nghị định số 14/2018/NĐ-CP) phải thực hiện khai và đăng ký tờ khai hải quan tại Hải quan cửa khẩu gần nhất nơi đã mua gom hàng hóa.
• Điều kiện đưa hàng vào nội địa: Theo khoản 3 Điều 4, thương nhân chỉ được bán hoặc vận chuyển hàng hóa đã mua gom ra khỏi khu vực cửa khẩu biên giới hoặc địa điểm tập kết, kiểm tra hàng hóa vào nội địa khi đã hoàn thành thủ tục hải quan và nộp đầy đủ các khoản thuế, phí.
• Chứng từ lưu thông: Trường hợp hàng hóa mua gom của cư dân biên giới được vận chuyển, đưa vào lưu thông trong nội địa thì thương nhân phải lập hóa đơn điện tử theo quy định của pháp luật theo khoản 3 Điều 4.

Về công tác giám sát, theo Điều 5 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 2 Thông tư 154/2026/TT-BTC), hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu của thương nhân và hàng hóa nhập khẩu thương nhân mua gom của cư dân biên giới phải chịu sự kiểm tra, giám sát hải quan từ khi tập kết tại kho, bãi, địa điểm tập kết, kiểm tra, giám sát hải quan tập trung tại khu vực cửa khẩu cho đến khi hoàn thành thủ tục hải quan và đưa ra khỏi khu vực giám sát hải quan. Cơ quan Hải quan thực hiện kiểm tra hồ sơ, kiểm tra thực tế hàng hóa theo Nghị định 08/2015/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 167/2025/NĐ-CP) và Thông tư 38/2015/TT-BTC (được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 39/2018/TT-BTC và Thông tư 121/2025/TT-BTC).

So sánh quy trình kiểm tra và xử lý thủ tục hải quan

Quy trình xử lý hồ sơ và kiểm tra đối với các nhóm đối tượng và trạng thái hàng hóa được phân định rõ ràng theo các tiêu chí sau:

Tình huống minh họa áp dụng tại cửa khẩu biên giới

Để hiểu rõ cách thức vận hành thực tế của quy định, có thể xem xét tình huống phát sinh tại một lối mở biên giới nơi chưa có điểm thu của Kho bạc Nhà nước:

Một cư dân biên giới vận chuyển một lô hàng tiêu dùng nằm trong Danh mục Phụ lục ban hành kèm theo Thông tư số 34/2025/TT-BCT qua biên giới. Khi đối chiếu với quy định tại Điều 13 Nghị định số 14/2018/NĐ-CP và Phụ lục V Nghị định số 134/2016/NĐ-CP, cơ quan hải quan xác định lô hàng có phần giá trị vượt định mức miễn thuế.

Các bước xử lý cụ thể được tiến hành như sau:

1. Khai báo thông tin: Người này thực hiện khai báo các chỉ tiêu thông tin theo Phụ lục I trên hệ thống dữ liệu điện tử. Trường hợp mạng viễn thông tại lối mở gặp sự cố, công chức Hải quan hướng dẫn cư dân lập tờ khai giấy theo Phụ lục II và ghi nhận vào sổ theo dõi theo Phụ lục III (theo khoản 2 Điều 6 và khoản 5 Điều 7).
2. Kiểm tra thực tế: Do hàng hóa thuộc diện vượt định mức miễn thuế, công chức Hải quan cửa khẩu tiến hành kiểm tra thực tế toàn bộ lô hàng theo khoản 2 Điều 7 để đối chiếu chủng loại, số lượng thực tế với dữ liệu khai báo.
3. Tính thuế và nộp thuế: Công chức Hải quan xác định số thuế phải nộp cho phần vượt định mức theo quy định pháp luật. Do lối mở không có điểm thu của Kho bạc hay Ngân hàng thương mại, cư dân nộp thuế trực tiếp bằng hình thức quét mã ứng dụng ngân hàng số hoặc nộp tiền mặt cho cơ quan Hải quan và nhận biên lai thu tiền theo khoản 6 Điều 6.
4. Giám sát và thông quan: Công chức Hải quan cập nhật kết quả kiểm tra lên hệ thống (hoặc ký, đóng dấu vào phần kiểm tra thực tế và phần giám sát trên tờ khai giấy), xác nhận hoàn thành thủ tục hải quan để hàng hóa đủ điều kiện đưa ra khỏi khu vực giám sát hải quan theo khoản 4 Điều 7.

Ai bị ảnh hưởng và các bước cần thực hiện

Các nhóm đối tượng trực tiếp chịu sự điều chỉnh của các quy định mới tại Thông tư 154/2026/TT-BTC cần nắm rõ trách nhiệm của mình:

Đối với cư dân biên giới tham gia mua bán, trao đổi hàng hóa

• Chỉ mua bán, trao đổi các mặt hàng nằm trong Danh mục quy định tại Phụ lục ban hành kèm theo Thông tư số 34/2025/TT-BCT theo khoản 3 Điều 6.
• Thực hiện khai báo đầy đủ các chỉ tiêu qua hệ thống dữ liệu điện tử hải quan theo mẫu Phụ lục I; trường hợp hệ thống gặp lỗi phải phối hợp với hải quan khai theo mẫu Phụ lục II theo khoản 2 Điều 6.
• Chuẩn bị sẵn sàng hàng hóa để công chức hải quan kiểm tra thực tế khi hàng hóa vượt định mức miễn thuế theo khoản 2 Điều 7 hoặc khi hồ sơ không đủ thông tin khai báo theo khoản 3 Điều 6.
• Thực hiện nộp đầy đủ tiền thuế, phí bằng tiền mặt hoặc thanh toán điện tử (ngân hàng số, ví điện tử, thẻ ngân hàng) và nhận biên lai thu tiền hợp lệ theo khoản 6 Điều 6.

Đối với thương nhân thực hiện mua gom hàng hóa tại biên giới

• Chỉ mua gom hàng hóa nhập khẩu đã được hưởng định mức miễn thuế của cư dân tại khu vực chợ biên giới theo khoản 1 Điều 4.
• Khai và nộp hồ sơ hải quan tại Hải quan cửa khẩu gần nhất nơi đã mua gom hàng hóa chậm nhất trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày mua gom theo khoản 1 và khoản 2 Điều 4.
• Khai chính xác số tờ khai cư dân biên giới tại ô số vận đơn trên tờ khai hải quan và đính kèm tờ khai cư dân lên hệ thống theo khoản 1 Điều 4.
• Chấp hành việc kiểm tra, giám sát hải quan từ kho bãi tập kết đến khi hoàn thành thủ tục theo Điều 5.
• Chỉ được bán hoặc đưa hàng hóa vào nội địa sau khi nộp đủ thuế, hoàn tất thông quan và phải lập hóa đơn điện tử theo quy định tại khoản 3 Điều 4.

Câu hỏi thường gặp về thủ tục nhập khẩu tại biên giới

Hàng hóa nhập khẩu của cư dân vượt định mức có được miễn kiểm tra thực tế không?

Không. Căn cứ khoản 2 Điều 7 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC), hàng hóa nhập khẩu của cư dân biên giới vượt định mức miễn thuế theo Điều 13 Nghị định số 14/2018/NĐ-CP bắt buộc phải kiểm tra thực tế hàng hóa khi làm thủ tục hải quan.

Nếu hệ thống hải quan điện tử bị sự cố thì cư dân khai báo bằng cách nào?

Theo khoản 2 Điều 6 và khoản 5 Điều 7 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC), khi hệ thống gặp sự cố hoặc chưa đáp ứng, Hải quan cửa khẩu hướng dẫn cư dân khai báo trên tờ khai giấy theo mẫu tại Phụ lục II và ghi sổ tiếp nhận theo Phụ lục III. Thông tin sau đó sẽ được công chức hải quan cập nhật lại vào hệ thống khi đường truyền hoạt động trở lại.

Tại lối mở không có ngân hàng hay kho bạc thì nộp thuế vượt định mức ở đâu?

Theo khoản 6 Điều 6 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC), cơ quan Hải quan sẽ trực tiếp thu tiền thuế, phí bằng tiền mặt hoặc qua các phương thức điện tử như ứng dụng ngân hàng số, ví điện tử, thẻ ngân hàng và phát hành biên lai thu tiền cho người nộp thuế.

Cư dân có được tự do nhập khẩu mọi mặt hàng qua biên giới không?

Không. Theo khoản 3 Điều 6 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 3 Thông tư 154/2026/TT-BTC), cư dân biên giới chỉ được phép nhập khẩu các mặt hàng theo đúng Danh mục hàng hóa quy định tại Phụ lục ban hành kèm theo Thông tư số 34/2025/TT-BCT của Bộ Công Thương.

Thương nhân mua gom hàng của cư dân biên giới có thời hạn bao lâu để nộp hồ sơ hải quan?

Theo khoản 1 Điều 4 (được sửa đổi, bổ sung tại Điều 1 Thông tư 154/2026/TT-BTC), thời hạn để thương nhân mua gom nộp hồ sơ hải quan chậm nhất là 30 ngày kể từ ngày thực hiện mua gom hàng hóa.

Khuyến nghị thực thi và các lưu ý pháp lý quan trọng

Quy định tại Thông tư 154/2026/TT-BTC của Bộ Tài chính đã thiết lập quy trình kiểm soát chặt chẽ đối với các hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa tại khu vực biên giới. Việc bắt buộc kiểm tra thực tế đối với hàng hóa vượt định mức miễn thuế và kiểm soát chặt danh mục hàng hóa nhập khẩu đòi hỏi cư dân và thương nhân phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng trước khi đưa hàng qua cửa khẩu.

Người tham gia hoạt động thương mại biên giới cần chủ động tra cứu Danh mục hàng hóa tại Thông tư số 34/2025/TT-BCT, kiểm tra định mức miễn thuế áp dụng theo Nghị định số 14/2018/NĐ-CP và Nghị định số 134/2016/NĐ-CP, đồng thời đối chiếu trực tiếp văn bản gốc Thông tư 154/2026/TT-BTC để thực hiện đúng quy trình khai báo. Khi phát sinh các vướng mắc về cách xác định thuế, định mức hoặc thủ tục thanh toán điện tử, người dân nên tham khảo hướng dẫn trực tiếp từ công chức Hải quan cửa khẩu hoặc tư vấn pháp lý chuyên nghiệp để đảm bảo thông quan thuận lợi, tránh các vi phạm pháp luật hải quan không đáng có.