Giới hạn tối đa độc tố nấm mốc và kim loại nặng trong thức ăn gia súc

Vấn đề kiểm soát kim loại nặng trong thức ăn và độc tố vi nấm đang là trọng tâm bắt buộc đối với mọi cơ sở sản xuất, kinh doanh thức ăn chăn nuôi. Kể từ ngày 06 tháng 6 năm 2025, hệ thống chỉ tiêu kỹ thuật cập nhật theo Thông tư số 20/2024/TT-BNNPTNT sửa đổi QCVN 01-183:2016/BNNPTNT (được tích hợp tại Văn bản hợp nhất 101/2026/VBHN-TT-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) đã chính thức được áp dụng trên phạm vi cả nước. Doanh nghiệp cần nắm rõ từng định mức để ngăn chặn nguy cơ sản phẩm không phù hợp quy chuẩn lưu thông trên thị trường.

Phân loại thức ăn và tiêu chí phân nhóm gia súc, gia cầm non

Để áp dụng chính xác các chỉ tiêu giới hạn, khâu phân loại sản phẩm và đối tượng sử dụng giữ vai trò quyết định. Theo khoản 1.4.1, thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh được định nghĩa là hỗn hợp của các nguyên liệu thức ăn được phối chế, có đủ chất dinh dưỡng để duy trì hoạt động sống và khả năng sản xuất của vật nuôi theo từng giai đoạn sinh trưởng hoặc chu kỳ sản xuất mà không cần thêm thức ăn khác ngoài nước uống. Đối với thức ăn đậm đặc, theo khoản 1.4.2, đây là hỗn hợp của các nguyên liệu thức ăn có hàm lượng chất dinh dưỡng cao hơn nhu cầu của vật nuôi và dùng để phối chế với nguyên liệu khác tạo thành thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh. Ngoài ra, theo khoản 1.4.3, thức ăn tinh hỗn hợp cho bê và bò thịt là hỗn hợp của nhiều nguyên liệu thức ăn được phối chế theo công thức và được sử dụng cùng với thức ăn thô nhằm đảm bảo cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng để duy trì đời sống và khả năng sản xuất của bê và bò thịt.

Quy chuẩn phân định ranh giới kỹ thuật rất khắt khe đối với nhóm gia súc, gia cầm non. Căn cứ theo khoản 1.4.5, đối tượng gia súc, gia cầm non được xác định cụ thể theo từng loài:

• Lợn con: Lợn có khối lượng đến 25 kg hoặc từ sơ sinh đến 60 ngày tuổi (theo điểm a khoản 1.4.5).
• Gia cầm non: Gà, vịt, ngan, chim cút từ 01 đến 21 ngày tuổi (theo điểm b khoản 1.4.5).
• Gia súc nhai lại non: Bê từ sơ sinh đến 06 tháng tuổi (theo điểm c khoản 1.4.5).

Việc nhận diện đúng độ tuổi và khối lượng là căn cứ pháp lý duy nhất để xác định lô sản phẩm phải chịu ngưỡng kiểm soát độc tố ở mức nghiêm ngặt dành cho giai đoạn non hay áp dụng ngưỡng thông thường của các nhóm vật nuôi còn lại.

Giới hạn tối đa cho phép đối với độc tố Aflatoxin tổng số

Aflatoxin là nhóm độc tố nấm mốc nguy hiểm hàng đầu trong chăn nuôi. Theo khoản 1.4.4, hàm lượng Aflatoxin tổng số được xác định là tổng số hàm lượng của các Aflatoxin B1, B2 và G1, G2. Căn cứ Mục 2.1, hàm lượng tối đa cho phép đối với độc tố Aflatoxin tổng số trong thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh và thức ăn đậm đặc cho lợn, gà, chim cút, vịt, ngan; thức ăn tinh hỗn hợp cho bê và bò thịt được quy định cụ thể tại Bảng 1.

Số liệu từ Bảng 1 Mục 2.1 cho thấy vịt và ngan con là nhóm chịu giới hạn khắt khe nhất, ngưỡng dung sai tối đa chỉ dừng ở mức 20 µg/kg. Thức ăn đậm đặc cho toàn bộ các nhóm vịt và ngan cũng bị khống chế ở mức 20 µg/kg, trong khi thức ăn đậm đặc cho lợn, gà, chim cút chịu ngưỡng 30 µg/kg. Đối với gia súc nhai lại, ngưỡng độc tố nấm mốc được nới rộng hơn, đạt 200 µg/kg ở bê và 500 µg/kg ở bò thịt.

Ngưỡng giới hạn kim loại nặng trong thức ăn và công thức tính cho thức ăn đậm đặc

Bên cạnh vi nấm, các nguyên tố kim loại nặng là chỉ tiêu kiểm nghiệm bắt buộc nhằm ngăn ngừa tích lũy độc chất trong cơ thể vật nuôi. Căn cứ Bảng 2 Mục 2.2.1, quy chuẩn xác lập mức trần đối với bốn kim loại nặng trong thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh cho lợn, gà, chim cút, vịt, ngan và thức ăn tinh hỗn hợp cho bê, bò thịt.

Đối với thức ăn đậm đặc cho lợn, gà, chim cút, vịt và ngan, hàm lượng kim loại độc hại không áp dụng một con số cố định như thức ăn hoàn chỉnh mà phải tính toán dựa trên tỷ lệ phối trộn thực tế. Theo Mục 2.2.2, công thức xác định hàm lượng một nguyên tố kim loại nặng tối đa cho phép trong thức ăn đậm đặc là:

A = (B x 100) / C

Trong đó, các đại lượng được pháp luật quy định cụ thể tại Mục 2.2.2 bao gồm:

• A: Hàm lượng một nguyên tố kim loại nặng tối đa cho phép trong thức ăn đậm đặc, tính theo đơn vị mg/kg hoặc ppm.
• B: Hàm lượng nguyên tố kim loại nặng tối đa cho phép trong thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh tương ứng quy định trong Quy chuẩn kỹ thuật này (lấy từ Bảng 2 Mục 2.2.1), tính theo đơn vị mg/kg hoặc ppm.
• C: Tỷ lệ tối đa thức ăn đậm đặc dùng để phối trộn (tính theo %) theo hướng dẫn sử dụng được công bố hoặc ghi trên nhãn hàng hóa.

Tình huống tính toán minh họa thực tế:

Một doanh nghiệp sản xuất sản phẩm thức ăn đậm đặc cho lợn và ghi nhãn hướng dẫn sử dụng với tỷ lệ tối đa thức ăn đậm đặc dùng để phối trộn là C = 20%. Để xác định ngưỡng tối đa cho phép đối với nguyên tố Chì (Pb) và Cadimi (Cd) trong sản phẩm đậm đặc này, phòng kỹ thuật áp dụng công thức theo Mục 2.2.2:

• Đối với chỉ tiêu Chì (Pb): Giá trị B quy định tại Bảng 2 Mục 2.2.1 là 5,0 mg/kg. Ngưỡng tối đa cho phép A = (5,0 x 100) / 20 = 25 mg/kg (ppm).
• Đối với chỉ tiêu Cadimi (Cd): Giá trị B quy định tại Bảng 2 Mục 2.2.1 là 0,5 mg/kg. Ngưỡng tối đa cho phép A = (0,5 x 100) / 20 = 2,5 mg/kg (ppm).
• Đối với chỉ tiêu Asen (As): Giá trị B quy định tại Bảng 2 Mục 2.2.1 là 2,0 mg/kg. Ngưỡng tối đa cho phép A = (2,0 x 100) / 20 = 10 mg/kg (ppm).
• Đối với chỉ tiêu Thủy ngân (Hg): Giá trị B quy định tại Bảng 2 Mục 2.2.1 là 0,1 mg/kg. Ngưỡng tối đa cho phép A = (0,1 x 100) / 20 = 0,5 mg/kg (ppm).

Nếu kết quả thử nghiệm chỉ tiêu Chì trong mẫu thức ăn đậm đặc vượt quá 25 mg/kg, hoặc Cadimi vượt quá 2,5 mg/kg, lô hàng đó vi phạm quy chuẩn kỹ thuật quốc gia.

Chỉ tiêu vi sinh vật và phương pháp lấy mẫu chuẩn bị thử nghiệm

Độ an toàn sinh học của thức ăn gia súc được kiểm soát chặt chẽ thông qua mật độ vi sinh vật gây hại. Căn cứ Bảng 3 Mục 2.3, tổng số vi sinh vật tối đa cho phép trong thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh và thức ăn đậm đặc cho lợn, gà, chim cút, vịt, ngan; thức ăn tinh hỗn hợp cho bê và bò thịt được phân định theo hai nhóm vật nuôi.

Quy chuẩn đặt ra yêu cầu tuyệt đối đối với vi khuẩn Salmonella spp: hoàn toàn không được hiện diện trong 25 g mẫu thử ở bất kỳ nhóm vật nuôi nào. Vi khuẩn E. coli bị khống chế nghiêm ngặt ở mức dưới 10 CFU/g. Riêng chỉ tiêu Clostridium perfringens có sự phân hóa rõ: đối với nhóm non chỉ cho phép tối đa 1 x 104 CFU/g, trong khi nhóm còn lại được chấp nhận ở ngưỡng 1 x 105 CFU/g.

Về quy trình kỹ thuật lấy mẫu và chuẩn bị mẫu thử nghiệm, cơ sở thử nghiệm và doanh nghiệp phải tuân thủ các tiêu chuẩn viện dẫn tại Mục 2.4:

• Lấy mẫu: Thực hiện theo TCVN 13052:2021, TCVN 11923:2017 (ISO/TS 17728:2015) hoặc phương pháp khác tương đương (theo khoản 2.4.1).
• Chuẩn bị mẫu: Thực hiện theo TCVN 6952:2001 (ISO 14718:1998) hoặc phương pháp khác tương đương (theo khoản 2.4.2).

Thủ tục công bố hợp quy và chế độ giám sát định kỳ

Mọi sản phẩm lưu thông đều phải trải qua thủ tục đánh giá sự phù hợp và công bố hợp quy. Theo điểm c khoản 3.3.1, doanh nghiệp sử dụng kết quả chứng nhận của tổ chức chứng nhận được chỉ định theo quy định của pháp luật để hoàn thiện hồ sơ. Trình tự, thủ tục công bố hợp quy thực hiện theo quy định tại Thông tư số 28/2012/TT-BKHCN, Thông tư số 02/2017/TT-BKHCN và Thông tư số 06/2020/TT-BKHCN (theo khoản 3.3.2). Riêng đối với sản phẩm nhập khẩu, thủ tục công bố hợp quy thực hiện theo quy định pháp luật về chất lượng sản phẩm hàng hóa, pháp luật về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và pháp luật về quản lý thức ăn chăn nuôi (theo Mục 3.4).

Nghĩa vụ lấy mẫu đánh giá sự phù hợp và giám sát chất lượng sản phẩm sản xuất trong nước được ấn định chặt chẽ tại Mục 3.5:

• Công bố lần đầu: Mỗi sản phẩm công bố hợp quy phải được lấy mẫu thử nghiệm để đánh giá sự phù hợp đối với tất cả các chỉ tiêu quy định tại Quy chuẩn này (theo khoản 3.5.1).
• Đánh giá giám sát định kỳ: Mỗi sản phẩm sản xuất trong nước đã công bố hợp quy theo phương thức 5 phải được lấy mẫu để đánh giá giám sát với tần suất không quá 12 tháng/1 lần (theo khoản 3.5.2).
• Tần suất thử nghiệm toàn diện: Phải thử nghiệm tất cả các chỉ tiêu quy định tại Quy chuẩn kỹ thuật này với tần suất ít nhất 03 năm/lần/chỉ tiêu (theo khoản 3.5.2).

Trách nhiệm của cơ sở sản xuất và thẩm quyền thanh tra

Các đối tượng tham gia chuỗi cung ứng thức ăn chăn nuôi cần phân định rõ trách nhiệm pháp lý và cơ chế kiểm tra được quy định tại Mục 4:

1. Tổ chức, cá nhân kinh doanh: Có trách nhiệm tuân thủ đầy đủ toàn bộ các quy định kỹ thuật về độc tố nấm mốc, kim loại nặng, vi sinh vật và quy trình công bố hợp quy (theo Mục 4).
2. Tổ chức chứng nhận: Được Cục Chăn nuôi hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền chỉ định để thực hiện đánh giá, cấp chứng nhận hợp quy cho sản phẩm (theo Mục 4).
3. Cục Chăn nuôi và cơ quan nhà nước có thẩm quyền: Chịu trách nhiệm phổ biến, hướng dẫn thực hiện Quy chuẩn; đồng thời chịu trách nhiệm tổ chức thanh tra, kiểm tra việc thực hiện. Mọi hoạt động thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm phải tuân thủ theo quy định pháp luật hiện hành (theo Mục 4).

Câu hỏi thường gặp

Lợn con đến bao nhiêu ngày tuổi thì áp dụng ngưỡng Aflatoxin 30 µg/kg?

Theo điểm a khoản 1.4.5, lợn con được xác định là lợn có khối lượng đến 25 kg hoặc từ sơ sinh đến 60 ngày tuổi. Do đó, lợn thuộc khoảng ngày tuổi hoặc khối lượng này áp dụng mức Aflatoxin tổng số tối đa 30 µg/kg theo mục 1.1 Bảng 1 Mục 2.1.

Hàm lượng chì tối đa trong thức ăn tinh hỗn hợp cho bò thịt là bao nhiêu?

Căn cứ Bảng 2 Mục 2.2.1, hàm lượng Chì (Pb) tối đa cho phép trong thức ăn tinh hỗn hợp cho bê và bò thịt là 5,0 mg/kg (ppm).

Vi khuẩn Salmonella spp có được phép xuất hiện trong thức ăn chăn nuôi không?

Theo chỉ tiêu số 5 Bảng 3 Mục 2.3, Salmonella spp hoàn toàn không được có trong 25 g đối với cả nhóm gia súc, gia cầm non và nhóm gia súc, gia cầm còn lại.

Tần suất đánh giá giám sát sản phẩm sản xuất trong nước theo phương thức 5 là bao lâu?

Theo khoản 3.5.2 Mục 3.5, mỗi sản phẩm sản xuất trong nước đã công bố hợp quy theo phương thức 5 phải được lấy mẫu để đánh giá giám sát với tần suất không quá 12 tháng/1 lần và thử nghiệm tất cả các chỉ tiêu ít nhất 03 năm/lần/chỉ tiêu.

Khuyến nghị rà soát và hoàn thiện hồ sơ chất lượng

Hệ thống quy chuẩn về an toàn thức ăn chăn nuôi theo Thông tư số 20/2024/TT-BNNPTNT và Văn bản hợp nhất 101/2026/VBHN-TT-BNNMT hiện đang được áp dụng trực tiếp trong mọi hoạt động sản xuất, kinh doanh và thanh kiểm tra chuyên ngành. Doanh nghiệp cần lập tức đối chiếu bảng chỉ tiêu thử nghiệm của đơn vị mình với các định mức tại Bảng 1, Bảng 2 và Bảng 3; rà soát tỷ lệ phối trộn thức ăn đậm đặc theo công thức tại Mục 2.2.2; đồng thời chủ động liên hệ với các tổ chức chứng nhận được chỉ định và tham khảo tư vấn pháp lý chuyên sâu để đảm bảo toàn bộ hồ sơ công bố hợp quy phù hợp chặt chẽ với quy định pháp luật hiện hành.