Bị chất vấn, người đứng đầu tuyệt đối không được ủy quyền trả lời thay

Tại các phiên họp giám sát, người đứng đầu cơ quan, tổ chức chịu sự giám sát phải nắm rõ trách nhiệm giải trình. Quy định hiện hành tại Luật 121/2025/QH15 đã siết chặt kỷ luật phát ngôn và nghĩa vụ giải trình trước cơ quan quyền lực nhà nước. Theo đó, người bị chất vấn không được ủy quyền trả lời thay cho cấp dưới hoặc người khác, nhằm bảo đảm tính minh bạch, đúng thẩm quyền và trách nhiệm cá nhân.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng chịu sự giám sát trực tiếp

Theo Điều 1, phạm vi điều chỉnh bao gồm hoạt động giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân; quyền và trách nhiệm của chủ thể giám sát, cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát cũng như cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan; bảo đảm hoạt động giám sát. Việc giám sát không chỉ giới hạn ở các cơ quan quản lý nhà nước mà bao trùm mọi tổ chức, cá nhân thuộc diện điều chỉnh.

Theo khoản 1 Điều 2, hoạt động giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân được xác định là một phương thức kiểm soát quyền lực nhà nước. Phương thức này được thực hiện thông qua việc chủ thể giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân theo dõi, xem xét, đánh giá hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát trong việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật.

Hoạt động giám sát còn được cụ thể hóa theo từng phương thức chuyên sâu. Cụ thể, theo khoản 5 Điều 2, giám sát chuyên đề là việc chủ thể giám sát thực hiện giám sát về vấn đề hoặc lĩnh vực hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát trong việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật. Bên cạnh đó, theo khoản 6 Điều 2, giám sát văn bản quy phạm pháp luật là việc chủ thể giám sát thực hiện giám sát về tính hợp hiến, tính hợp pháp, tính thống nhất của văn bản quy phạm pháp luật trong hệ thống pháp luật.

Quy định trực tiếp giải trình và trường hợp ủy quyền cho cấp phó

Trách nhiệm tham gia các hoạt động giải trình được phân định rõ ràng. Theo khoản 3 Điều 7, cá nhân, người đứng đầu cơ quan, tổ chức chịu sự giám sát có trách nhiệm trực tiếp báo cáo, giải trình, trả lời những vấn đề mà chủ thể giám sát yêu cầu.

Việc chuyển giao trách nhiệm giải trình thông thường chỉ được xem xét trong các điều kiện hạn chế. Theo khoản 3 Điều 7, trường hợp không thể trực tiếp báo cáo, giải trình, trả lời thì người đứng đầu được ủy quyền cho cấp phó của mình nếu được sự đồng ý của chủ thể giám sát. Như vậy, việc ủy quyền báo cáo hoặc giải trình thông thường phải thỏa mãn đồng thời hai điều kiện: người đứng đầu không thể trực tiếp tham gia và phải nhận được sự chấp thuận từ phía cơ quan, chủ thể tiến hành giám sát.

Trường hợp chất vấn: Người bị chất vấn không được ủy quyền trả lời cho cấp phó

Điểm khác biệt căn bản giữa báo cáo giải trình chung và hoạt động chất vấn nằm ở tính bắt buộc về sự hiện diện cá nhân. Theo khoản 3 Điều 7, đối với hoạt động chất vấn, người bị chất vấn không được ủy quyền cho người khác trả lời thay, trừ trường hợp luật khác có quy định khác.

Quy định này thiết lập nguyên tắc cá nhân chịu trách nhiệm cao nhất. Trong hoạt động chất vấn, chủ thể giám sát hướng câu hỏi trực tiếp vào thẩm quyền, trách nhiệm chỉ đạo và điều hành của cá nhân cụ thể. Do đó, người đứng đầu không được sử dụng cơ chế ủy nhiệm cho cấp phó, chuyên viên hay người đại diện nào khác để đứng ra phản hồi thay mình trước đại biểu.

Nghĩa vụ cung cấp thông tin, tài liệu và các thời hạn bắt buộc

Bên cạnh trách nhiệm trả lời trực tiếp, nghĩa vụ cung cấp hồ sơ là nội dung quan trọng bảo đảm cho hoạt động giám sát. Theo khoản 1 Điều 7, cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát phải thực hiện đầy đủ kế hoạch, nội dung, yêu cầu giám sát; báo cáo, giải trình trung thực, khách quan, đầy đủ, kịp thời theo yêu cầu của chủ thể giám sát.

Theo khoản 2 Điều 7, đối tượng chịu sự giám sát phải cung cấp thông tin, tài liệu liên quan đến nhiệm vụ của mình theo yêu cầu của chủ thể giám sát, trừ thông tin thuộc danh mục bí mật nhà nước theo quy định của pháp luật về bảo vệ bí mật nhà nước thì chủ thể giám sát đó không thuộc diện được tiếp cận; đồng thời phải chịu trách nhiệm về tính chính xác, trung thực, đầy đủ của thông tin, tài liệu mà mình cung cấp.

Thời hạn cung cấp dữ liệu được khống chế nghiêm ngặt. Theo khoản 2 Điều 7:

• Thời hạn thông thường: Thông tin, tài liệu phải được cung cấp trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận được yêu cầu.
• Thời hạn gia hạn: Trường hợp thông tin, tài liệu phức tạp, cần thời gian tổng hợp thì thời hạn cung cấp có thể dài hơn nhưng không quá 15 ngày.

Ngoài ra, theo khoản 4 Điều 7, đối tượng chịu sự giám sát có trách nhiệm áp dụng các biện pháp cần thiết để kịp thời chấm dứt hành vi vi phạm pháp luật, khôi phục lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân bị vi phạm. Đồng thời, theo khoản 5 Điều 7, không được cản trở, can thiệp trái pháp luật vào hoạt động giám sát của chủ thể giám sát.

Việc chấp hành các quyết định sau giám sát cũng là yêu cầu bắt buộc. Theo khoản 6 Điều 7, cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự giám sát phải nghiêm chỉnh chấp hành nghị quyết giám sát của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng nhân dân; nghiêm chỉnh thực hiện kết luận, kiến nghị giám sát của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, Ủy ban của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội, đại biểu Quốc hội, Thường trực Hội đồng nhân dân, Ban của Hội đồng nhân dân và đại biểu Hội đồng nhân dân.

Ai bị ảnh hưởng và các hành động cần thực hiện ngay

Các quy định này tác động trực tiếp đến toàn bộ đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, đặc biệt là người giữ vị trí lãnh đạo cơ quan, đơn vị. Để tránh vi phạm, các chủ thể liên quan cần rà soát và thực hiện ngay các công việc sau:

• Người đứng đầu cơ quan, tổ chức: Nắm chắc kế hoạch chất vấn; chuẩn bị đầy đủ hồ sơ liên quan đến công tác quản lý; tuyệt đối không làm văn bản chuyển quyền trả lời chất vấn cho cấp phó nếu không có căn cứ từ văn bản luật khác theo quy định tại khoản 3 Điều 7.
• Cấp phó của người đứng đầu: Chỉ tiếp nhận nhiệm vụ báo cáo, giải trình thay khi đã có văn bản đồng ý bằng văn bản của chủ thể giám sát; từ chối trả lời chất vấn thay cho cấp trưởng theo quy định tại khoản 3 Điều 7.
• Bộ phận văn thư, lưu trữ, tham mưu: Thiết lập cơ chế kiểm soát tiến độ xử lý hồ sơ yêu cầu giám sát để bảo đảm mốc thời hạn 05 ngày làm việc, hoặc chủ động làm thủ tục gia hạn kịp thời nhưng không quá 15 ngày đối với vụ việc phức tạp theo khoản 2 Điều 7.
• Toàn thể cán bộ, công chức: Nghiêm cấm mọi hành vi cản trở, can thiệp trái pháp luật vào hoạt động giám sát của chủ thể giám sát theo khoản 5 Điều 7; rà soát việc thi hành các nghị quyết, kết luận giám sát theo khoản 6 Điều 7.

Tình huống minh họa về tiếp nhận yêu cầu và thực hiện nghĩa vụ

Một tình huống điển hình giúp nhận diện rõ sự khác biệt giữa các thủ tục giám sát:

Giả định Đoàn đại biểu Quốc hội ban hành kế hoạch giám sát đối với một cơ quan ban ngành và gửi văn bản yêu cầu cung cấp tài liệu kèm thông báo phiên chất vấn người đứng đầu cơ quan này.

Trong tình huống này, việc xử lý của cơ quan chịu sự giám sát phải tuân thủ chặt chẽ theo các bước căn cứ vào Điều 7:

1. Về cung cấp hồ sơ: Cơ quan phải tổng hợp và giao nộp tài liệu trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận được yêu cầu theo khoản 2 Điều 7. Nếu hồ sơ thuộc diện phức tạp cần thời gian trích lục, cơ quan phải thông báo để áp dụng thời hạn gia hạn nhưng không quá 15 ngày. Các tài liệu thuộc danh mục bí mật nhà nước mà chủ thể giám sát không thuộc diện tiếp cận thì không cung cấp.
2. Về phiên giải trình chuyên đề (nếu có): Nếu người đứng đầu có lý do khách quan không thể tham gia báo cáo, người đứng đầu phải gửi văn bản đề nghị chủ thể giám sát chấp thuận để cấp phó phát ngôn thay theo khoản 3 Điều 7. Cấp phó chỉ được phát biểu khi chủ thể giám sát đã đồng ý.
3. Về phiên chất vấn trực tiếp: Người đứng đầu không được phép ủy thác cho cấp phó hay bất kỳ ai trả lời thay; bắt buộc phải trực tiếp có mặt để đối thoại, trừ trường hợp luật khác có quy định khác theo khoản 3 Điều 7.

Câu hỏi thường gặp về hoạt động chất vấn và giám sát

Người đứng đầu bận công tác đột xuất có được cử cấp phó trả lời chất vấn không?

Không. Theo khoản 3 Điều 7, đối với hoạt động chất vấn, người bị chất vấn không được giao cho người khác phát ngôn thay, trừ trường hợp luật khác có quy định khác. Việc vắng mặt và giao lại trách nhiệm chất vấn cho cấp phó là trái quy định nếu không có căn cứ từ một đạo luật khác.

Thời hạn cung cấp tài liệu cho chủ thể giám sát được tính như thế nào?

Theo khoản 2 Điều 7, thời hạn chuẩn là trong vòng 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận được yêu cầu. Trường hợp nội dung tài liệu phức tạp cần thời gian tổng hợp, thời hạn có thể kéo dài hơn nhưng mức tối đa không được vượt quá 15 ngày.

Cơ quan chịu giám sát có quyền từ chối cung cấp tài liệu bí mật nhà nước không?

Có. Theo khoản 2 Điều 7, cơ quan được quyền từ chối cung cấp nếu thông tin đó thuộc danh mục bí mật nhà nước theo quy định của pháp luật về bảo vệ bí mật nhà nước mà chủ thể giám sát đó không thuộc diện được tiếp cận.

Hậu quả của việc can thiệp hoặc cản trở hoạt động giám sát là gì?

Theo khoản 5 Điều 7, hành vi cản trở, can thiệp trái pháp luật vào hoạt động giám sát của chủ thể giám sát là hành vi bị cấm tuyệt đối. Cơ quan, cá nhân chịu sự giám sát có nghĩa vụ tuân thủ các yêu cầu và nghiêm chỉnh thực hiện các nghị quyết, kết luận giám sát theo khoản 6 Điều 7.

Kết luận và lưu ý thực thi pháp luật

Nghĩa vụ trả lời trực tiếp trong hoạt động chất vấn là quy chuẩn pháp lý không thể thay thế. Người đứng đầu cơ quan, tổ chức chịu sự giám sát phải xác định việc đối thoại trực diện là trách nhiệm pháp lý gắn liền với vị trí công tác. Để thực hiện đúng các quy định đang có hiệu lực, các cơ quan, đơn vị cần chủ động rà soát quy trình phối hợp công tác, phân loại các nội dung thuộc danh mục bí mật nhà nước, kiểm soát mốc thời gian cung cấp tài liệu từ 05 đến 15 ngày, đồng thời chủ động tham khảo ý kiến tư vấn pháp lý chuyên sâu để bảo đảm mọi hoạt động đều tuân thủ nghiêm ngặt theo các văn bản luật hiện hành.