Thiết kế cơ chế sandbox và thỏa thuận bản quyền trong ngành Công Thương

Doanh nghiệp công nghệ hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp và năng lượng đang đứng trước bước ngoặt lớn về cơ chế thử nghiệm và bảo hộ tài sản trí tuệ. Theo Quyết định số 2841/QĐ-BCT ban hành ngày 28/10/2026, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cùng quy định thỏa thuận bản quyền đã được xác lập nhằm giải quyết các rào cản pháp lý thực tế cho khu vực đổi mới sáng tạo.

Khung pháp lý mới thúc đẩy đổi mới sáng tạo ngành Công Thương

Quyết định số 2841/QĐ-BCT có hiệu lực thi hành kể từ ngày ký (28/10/2026), ban hành Kế hoạch phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngành Công Thương giai đoạn 2026 - 2030. Văn bản xác định việc nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ phải bám sát ba bài toán lớn của ngành: bảo đảm an ninh năng lượng và hiện đại hóa hệ thống điện - nhiên liệu xanh; tự chủ công nghiệp và nâng cấp chuỗi giá trị sản xuất; hiện đại hóa thương mại bằng dữ liệu và logistics thông minh.

Theo Mục III.1, định hướng ưu tiên tập trung vào các vấn đề liên ngành, có tác động dài hạn đến quản lý công nghiệp, năng lượng và thương mại. Để phục vụ công tác xây dựng thể chế, cơ quan quản lý chú trọng nhận diện điểm nghẽn, phát triển phương pháp và mô hình dữ liệu phục vụ phân tích, dự báo và giám sát chính sách dựa trên cơ sở bằng chứng.

Toàn bộ các nhiệm vụ khoa học công nghệ giai đoạn này được yêu cầu quản trị số hóa. Theo Điểm i Mục II, 100% nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được quản lý, theo dõi toàn trình trên Nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo; cập nhật đầy đủ vòng đời nhiệm vụ, đánh giá giữa kỳ và gắn kết quả với phân bổ nguồn lực.

Thiết kế cơ chế sandbox đối với công nghệ và mô hình mới

Tại Mục III.1, văn bản đặt trọng tâm vào việc: «Chú trọng nghiên cứu, thiết kế cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với mô hình kinh doanh mới, công nghệ mới chưa có quy định pháp lý điều chỉnh». Đây là giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn cho các mô hình kinh tế số, năng lượng mới và thương mại điện tử thế hệ mới vốn phát triển nhanh hơn tốc độ điều chỉnh của quy định hiện hành.

Bên cạnh đó, theo Điểm a Mục III.2, đối với công nghệ và sản phẩm công nghệ chiến lược có yếu tố công nghệ mới chưa được pháp luật chuyên ngành quy định đầy đủ, các đơn vị được giao nghiên cứu, đề xuất áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát theo quy định của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và pháp luật có liên quan. Mục tiêu trực tiếp của cơ chế này là rút ngắn thời gian thử nghiệm, hoàn thiện giải pháp và đẩy nhanh thương mại hóa sản phẩm vào thực tiễn.

Cũng theo Mục III.1, cơ quan quản lý đồng thời nghiên cứu cơ sở pháp lý và thực tiễn để nội luật hóa các tiêu chuẩn quốc tế mới, thiết lập khung quản lý rủi ro đối với trí tuệ nhân tạo (AI) trong sản xuất công nghiệp. Điều này tạo hành lang pháp lý đồng bộ để vừa bảo đảm an toàn kỹ thuật, an ninh chuỗi cung ứng, vừa không kìm hãm động lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp.

Quy chế thỏa thuận bản quyền và phân chia tài sản trí tuệ

Một bước tiến mang tính bảo vệ quyền lợi thực chất cho các bên nghiên cứu phát triển được quy định tại Mục III.5. Cơ chế hợp tác ba nhà (viện, trường, doanh nghiệp) và đồng tài trợ được mở rộng từ khâu xác định bài toán đến tiếp nhận kết quả. Cụ thể, các bên tham gia được quyền: «thỏa thuận trước về quyền sở hữu, quyền sử dụng, chia sẻ lợi ích và nghĩa vụ khai thác, bao gồm quyền đối với dữ liệu, mô hình và trọng số AI, mã nguồn, thiết kế, tài liệu kỹ thuật».

Quy định mở rộng phạm vi tài sản trí tuệ tới các cấu phần kỹ thuật số như trọng số AI, mã nguồn và dữ liệu kiểm thử. Các bên cũng được quyền xác lập trước thỏa thuận về bảo trì, sửa đổi và nâng cấp giải pháp sau khi nhiệm vụ kết thúc. Khung thỏa thuận này giải quyết dứt điểm các tranh chấp sở hữu trí tuệ phát sinh sau quá trình đồng tài trợ nghiên cứu.

Nhằm hỗ trợ doanh nghiệp làm chủ công nghệ nguồn, chính sách bổ sung cơ chế hậu thuẫn tài chính kỹ thuật. Theo Điểm a Mục III.2 (Trang 7): «Hỗ trợ mua thiết kế, sáng chế, phần mềm và công cụ kiểm thử khi cần thiết để giải mã, làm chủ và cải tiến công nghệ». Quy định này hỗ trợ trực tiếp cho các đơn vị tham gia chuỗi liên tục từ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, thử nghiệm, chứng nhận đến thương mại hóa sản phẩm.

Trách nhiệm và phân công nhiệm vụ đối với doanh nghiệp dẫn dắt

Kế hoạch giai đoạn 2026 - 2030 gắn quyền lợi với ràng buộc trách nhiệm rất rõ rệt đối với khối doanh nghiệp đầu ngành. Theo quy định tại Mục V.6: «Doanh nghiệp dẫn dắt nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược chịu trách nhiệm xây dựng lộ trình sản phẩm - thị trường, huy động liên danh, bố trí hiện trường thử nghiệm, khách hàng đầu tiên». Nghĩa vụ này bảo đảm công nghệ nghiên cứu không dừng lại ở phòng thí nghiệm mà có địa bàn kiểm chứng thực tế.

Theo Điểm a Mục III.2, định hướng công nghệ chiến lược tập trung vào 22 nhóm sản phẩm trọng điểm, chia làm ba nhóm nhiệm vụ lớn. Mỗi nhóm sản phẩm bắt buộc phải xác định doanh nghiệp dẫn dắt, viện hoặc trường phối hợp, tiêu chuẩn mục tiêu, tỷ lệ nội địa hóa theo cấu phần, kế hoạch thử nghiệm tại hiện trường và khách hàng đầu tiên. Các nhóm sản phẩm trọng tâm gồm: pin và BESS; hydrogen, amoniac, SAF và nhiên liệu sinh học; CCUS; thiết bị điện cao áp, HVDC/FACTS, máy điện; AI và bản sao số; nền tảng sản xuất thông minh; robot; công nghệ biển; chế biến sâu dầu khí, khoáng sản, đất hiếm; vật liệu tiên tiến và hóa chất tinh khiết; đường sắt; công nghệ sinh học công nghiệp; logistics số và truy xuất nguồn gốc.

Theo Mục V.6, doanh nghiệp tham gia các chương trình tại Phụ lục III phải đáp ứng các điều kiện khắt khe: cung cấp bài toán và dữ liệu đường cơ sở, cam kết nguồn vốn đối ứng và hiện trường thử nghiệm, xác nhận kết quả theo từng cổng kiểm soát, thực hiện báo cáo ứng dụng sau nghiệm thu và chủ trì phương án sản xuất - thị trường. Mức hỗ trợ tài chính từ nhà nước sẽ được tính toán gắn liền với mức độ rủi ro công nghệ và bằng chứng thực hiện cam kết.

Tình huống minh họa: Hoạt động của liên danh phát triển công nghệ chiến lược

Xét tình huống giả định dựa trên các căn cứ của Quyết định số 2841/QĐ-BCT: Một doanh nghiệp công nghiệp công nghệ cao được giao vai trò doanh nghiệp dẫn dắt trong nhóm sản phẩm thiết bị điện cao áp và HVDC/FACTS (thuộc 22 nhóm sản phẩm chiến lược tại Điểm a Mục III.2).

Để triển khai chuỗi nhiệm vụ nghiên cứu - thiết kế - chế tạo - thử nghiệm - ứng dụng theo đúng quy định tại Điểm a Mục III.2 và Mục V.6, doanh nghiệp thực hiện các bước:

• Huy động liên danh nghiên cứu gồm viện nghiên cứu chuyên ngành và trường đại học trực thuộc Bộ; đồng thời lập văn bản thỏa thuận trước về quyền sở hữu dữ liệu đo đạc, mô hình thuật toán điều khiển, mã nguồn và tài liệu thiết kế theo quy định tại Mục III.5.
• Sử dụng nguồn Quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp kết hợp đề xuất hỗ trợ từ ngân sách nhà nước đối với chi phí mua thiết kế, phần mềm kiểm thử chuyên dụng nhằm giải mã và cải tiến công nghệ theo Điểm a Mục III.2 (Trang 7).
• Khi sản phẩm chứa đựng yếu tố công nghệ mới chưa có quy chuẩn kỹ thuật chuyên ngành hoàn chỉnh, doanh nghiệp và các đơn vị nghiên cứu đề xuất áp dụng cơ chế sandbox để rút ngắn thời gian thử nghiệm tại trạm vận hành thực địa.
• Doanh nghiệp chịu trách nhiệm chuẩn bị khách hàng đầu tiên, bố trí hiện trường thử nghiệm và nộp báo cáo đánh giá theo từng cổng kiểm soát, bảo đảm tỷ lệ nội địa hóa theo cấu phần đã đăng ký (theo Mục V.6).

Nhóm đối tượng chịu tác động và định hướng chuẩn bị

Chính sách mới phân định rõ trách nhiệm hành động cho từng nhóm chủ thể trong toàn ngành:

• Doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo: Cần theo dõi sát Kế hoạch thực hiện Nghị quyết số 86/NQ-CP của Bộ Công Thương. Theo Mục III.5, Chương trình khởi nghiệp sáng tạo trong ngành Công Thương được trình cấp có thẩm quyền trong năm 2027; doanh nghiệp có cơ hội tiếp cận danh mục bài toán, nhu cầu đổi mới sáng tạo do Bộ công bố để đề xuất giải pháp, đồng thời tham gia tối thiểu 01 chương trình xúc tiến thương mại, kết nối thị trường được tổ chức định kỳ hằng năm.
• Doanh nghiệp dẫn dắt ngành công nghiệp: Cần chủ động rà soát năng lực tài chính, sử dụng Quỹ phát triển khoa học và công nghệ để đối ứng; xây dựng đề án sản phẩm - thị trường, liên kết với các viện, trường và đăng ký danh mục hiện trường thử nghiệm theo Mục V.6.
• Các cơ sở sản xuất công nghiệp: Cần xây dựng dữ liệu đường cơ sở về tiêu hao năng lượng, vật liệu và phát thải. Theo Mục III.4, mọi mô hình trình diễn công nghệ sản xuất sạch hơn, tuần hoàn hoặc tiết kiệm năng lượng bắt buộc phải xác lập đường cơ sở và có bằng chứng kiểm chứng mức giảm tiêu hao, phát thải, chất thải hoặc chi phí.
• Sở Công Thương các địa phương: Chịu trách nhiệm hướng dẫn, tiếp nhận và tổng hợp đề xuất của doanh nghiệp về nhiệm vụ công nghệ chiến lược gửi về Bộ Công Thương; báo cáo định kỳ kết quả thực hiện trước ngày 30/11 hằng năm theo Mục V.7.

Câu hỏi thường gặp

Cơ chế sandbox trong ngành Công Thương áp dụng cho những đối tượng nào?

Theo Mục III.1 và Điểm a Mục III.2, cơ chế sandbox áp dụng đối với mô hình kinh doanh mới, công nghệ mới và các sản phẩm công nghệ chiến lược có yếu tố công nghệ mới chưa được quy định pháp lý chuyên ngành điều chỉnh đầy đủ, nhằm rút ngắn thời gian thử nghiệm và thương mại hóa.

Quyền sở hữu đối với mô hình và trọng số AI trong nhiệm vụ nghiên cứu được phân định ra sao?

Theo Mục III.5, các bên tham gia nhiệm vụ hợp tác được phép thỏa thuận trước về quyền sở hữu, quyền sử dụng, chia sẻ lợi ích và nghĩa vụ khai thác đối với dữ liệu, mô hình, trọng số AI, mã nguồn, thiết kế và tài liệu kỹ thuật, thay vì mặc định phân chia theo hình thức cứng nhắc.

Nhà nước có hỗ trợ kinh phí mua sáng chế và thiết kế từ nước ngoài không?

Theo Điểm a Mục III.2 (Trang 7), chính sách hỗ trợ kinh phí mua thiết kế, sáng chế, phần mềm và công cụ kiểm thử khi cần thiết để phục vụ mục tiêu giải mã, làm chủ và cải tiến công nghệ trong nước.

Chương trình khởi nghiệp sáng tạo ngành Công Thương có lộ trình ban hành khi nào?

Theo Mục III.5, thực hiện Nghị quyết số 86/NQ-CP ngày 05/4/2026 của Chính phủ, Chương trình khởi nghiệp sáng tạo trong ngành Công Thương được trình cấp có thẩm quyền trong năm 2027; đồng thời hàng năm duy trì tối thiểu 01 chương trình hoặc chuỗi hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối đầu tư cho doanh nghiệp khởi nghiệp.

Yêu cầu tuân thủ và khuyến nghị triển khai

Quyết định số 2841/QĐ-BCT đã tạo lập khung thể chế mở, tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý cốt lõi bằng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát và quyền thỏa thuận sớm tài sản sở hữu trí tuệ. Đây là tiền đề quan trọng giúp doanh nghiệp công nghệ giảm thiểu rủi ro pháp lý khi tung ra thị trường các sản phẩm tiên phong.

Để tối ưu hóa các quyền lợi và hạn chế rủi ro tuân thủ, doanh nghiệp cần đối chiếu trực tiếp nội dung nhiệm vụ nghiên cứu của đơn vị mình với các mục tiêu, danh mục sản phẩm chiến lược được quy định tại Quyết định số 2841/QĐ-BCT. Khi xây dựng liên danh hoặc hợp đồng nghiên cứu phát triển, doanh nghiệp nên tham vấn các đơn vị tư vấn pháp lý chuyên sâu nhằm chuẩn hóa các điều khoản thỏa thuận dữ liệu, bản quyền, trọng số AI và nghĩa vụ hiện trường thử nghiệm theo đúng quy chuẩn quản lý hiện hành.