Doanh nghiệp tài trợ vị trí giáo sư có được không? Quy định về vị trí gắn với tài trợ trong dự thảo

Một tập đoàn công nghệ muốn tài trợ một vị trí giáo sư về trí tuệ nhân tạo tại trường đại học: điều này có được phép không, và doanh nghiệp được quyền gì? Dự thảo Thông tư bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư lần đầu quy định rõ cơ chế vị trí chức danh gắn với tài trợ tại khoản 3 Điều 6. Cơ chế này mở đường cho mô hình “endowed chair” vốn phổ biến ở nhiều nước, nhưng kèm các chốt chặn để bảo vệ độc lập học thuật.

Quy định cho phép điều gì?

Cơ sở đào tạo được bổ nhiệm vị trí chức danh gắn với việc tài trợ kinh phí hoạt động từ các nguồn hợp pháp bên ngoài cơ sở để thực hiện nhiệm vụ đào tạo và nghiên cứu. Bên tài trợ có thể là doanh nghiệp, quỹ, tổ chức hoặc cá nhân.

Điều kiện với bên tài trợ

• Cam kết bảo đảm nguồn lực tài chính ít nhất 03 năm.
• Công khai rõ mục đích tài trợ, nhiệm vụ, thời hạn, nguồn lực, quyền và nghĩa vụ của các bên.

Mức 3 năm tương ứng với chu kỳ đánh giá tối thiểu (3–5 năm) của người được bổ nhiệm, giúp vị trí đủ ổn định để người giữ chức danh triển khai được một hướng nghiên cứu.

Bốn điều bên tài trợ không được làm

1. Không tham gia lựa chọn nhân sự.
2. Không quyết định nội dung chuyên môn.
3. Không kiểm soát việc công bố kết quả nghiên cứu.
4. Không tham gia lựa chọn chuyên gia đánh giá hoặc có hành vi ảnh hưởng tới tính độc lập, khách quan của kết quả (điểm c khoản 2 Điều 18).

Bên tài trợ chỉ tham gia hỗ trợ nguồn lực. Ví dụ, doanh nghiệp không thể yêu cầu trường chọn kỹ sư trưởng của mình vào vị trí, không thể yêu cầu xin phép trước khi công bố kết quả bất lợi cho sản phẩm, và không thể đề cử phản biện cho hồ sơ ứng viên.

Tiêu chuẩn có bị hạ thấp?

Không. Tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm đối với vị trí tài trợ áp dụng như các vị trí khác: cùng yêu cầu tối thiểu ở Phụ lục I, cùng Hội đồng có 30–50% người ngoài, cùng phản biện ẩn danh, cùng công khai kết quả. Vị trí tài trợ cũng chịu hạn mức của nhóm ngành nếu là vị trí cơ hữu.

Minh bạch trong hồ sơ

Khoản 4 Điều 6 yêu cầu quyết định, văn bản và cơ sở dữ liệu ghi rõ vị trí là vị trí tài trợ (hoặc hình thức thỉnh giảng nếu có). Thông báo tuyển chọn phải nêu nhiệm vụ, hình thức, thời hạn làm việc và nguồn lực của vị trí (Điều 15). Nhờ đó, người đọc tra cứu chức danh biết vị trí nào có nguồn tài trợ bên ngoài.

Khi hết tài trợ thì sao?

Dự thảo không có quy định riêng. Theo nguyên tắc chung của Điều 6 và Điều 24, các vị trí không phải cơ hữu không thời hạn được bổ nhiệm theo thời hạn hợp đồng; khi hết thời hạn hoặc chấm dứt quan hệ làm việc mà không chuyển sang vị trí tương đương thì ghi nhận chấm dứt hiệu lực, không coi là miễn nhiệm do vi phạm. Đây là điểm các bên nên thỏa thuận rõ trong văn bản tài trợ, và cũng là nội dung đáng đề nghị Bộ hướng dẫn.

Lợi ích và rủi ro

• Lợi ích: thêm nguồn lực cho nghiên cứu, giúp trường trả thu nhập cạnh tranh, gắn đào tạo với nhu cầu thực tế.
• Rủi ro: xung đột lợi ích tiềm ẩn khi kết quả nghiên cứu liên quan sản phẩm của bên tài trợ; áp lực ngầm dù không có quyền chính thức.
• Chốt chặn của dự thảo: cam kết tối thiểu 3 năm, cấm can thiệp nhân sự, chuyên môn, công bố, cấm tham gia chọn chuyên gia, công khai trong quyết định và cơ sở dữ liệu.

Gợi ý cho trường và doanh nghiệp

1. Ký thỏa thuận tài trợ công khai, nêu rõ phạm vi nghiên cứu ở mức định hướng chung, không gắn với sản phẩm cụ thể.
2. Ghi điều khoản tự do công bố và không tham gia tuyển chọn.
3. Quy định cách xử lý khi tài trợ chấm dứt sớm.
4. Công bố thông tin vị trí tài trợ trên cổng thông tin của trường.

Lời kết

Vị trí tài trợ là cơ chế mới đáng chú ý của dự thảo, mở thêm kênh nguồn lực cho đại học mà vẫn giữ tiêu chuẩn và quy trình như mọi vị trí khác. Phần còn thiếu là quy định khi tài trợ kết thúc. Doanh nghiệp và trường đại học quan tâm nên góp ý về điểm này trước ngày 16/11/2026.